آشنایی با بناهای ارزشمند دوره پهلوی در همدان

آشنایی با بناهای ارزشمند دوره پهلوی در همدان

جلوه های نوگرایی با مظاهر توجه به مدرنیسم، در معماری دوره پهلوی دوم، شهر همدان را نیز تحت تأثیر قرار داد. با حضور مؤثر هوشنگ سیحون در دهه ۴۰، همدان آثار ارزنده ای همچون آرامگاه بوعلی سینا و هتل بوعلی را به خود دید. جریان دیگری به زودی بر معماری این شهر تأثیر گذاشت و آن جریان با ارائه بنای با ارزش دانشگاه بوعلی سینا (اثر نادر اردلان) جلوه کرد. تأثیر جریان های معماری ذکر شده در برخی بناهای مسکونی و هم چنین تعدادی از بناهای عمومی و شهری نیز قابل پیگیری است.

در میان این آثار می توان به سه با اشاره کرد که به دلیل جلوه فوق العاده آثار برجسته ای که به آن ها اشاره شد، چندان شناخته شده نیستند. این سه بنا عبارتند از : بانک ملی شعبه مرکزی همدان، کتابخانه آزادی و مرکز آموزشی، درمانی، توان بخشی شهید بهشتی، هر سه اثر با پایبندی به اصول معماری مدرن آن روزگار ساخته شده اند و مظاهر زیبایی از معماری سه دهه پیاپی را به نمایش می گذارند. در این میان بنای بانک ملی به دلیل واقع شدن در میان جداره های با ارزش میدان امام (که به سبک باروک بین سال های ۱۳۰۹ تا ۱۳۱۲ اجرا شده بود) جایگاهی ویژه دارد.

آثار باقی مانده از معماری دوره پهلوی دوم در شهر همدان، بیانگر هم سویی این آثار با بناهای هم دوره خود در دیگر شهرها از جمله پایتخت است. دهه چهل و حضور هوشنگ سیحون به عنوان سرپرست طراحی آثار شاخصی چون آرامگاه بوعلی سینا و هتل بوعلی و اجرای این دو اثر زیبا، جریان نوینی را در معماری همدان پایه افکند که این سیر نخبه گرا، با شروع به کار نخستین مهندسان معمار بومی که در دانشکده هنرهای زیبای تهران و ملی (شهید بهشتی) تحصیل کرده بودند - اواخر دهه پنجاه و شصت - وارد مرحله جدیدی شد. به موازات این حرکت، با حضور نسلی تازه از معماران پیشرو همچون «نادر اردلان» و طراحی و اجرای پروژه پر قدرتی مانند دانشگاه بوعلی سینا در همدان، شهروندان با طیف نو دیگری از طراحی معماری آشنا شدند. قرار گرفتن این دو روند معماری در کنار هم، سبب خلق آثاری چند در همدان شد. ادامه این مسیر با وقوع جریانات انقلاب و با فاصله ای کم جنگ تحمیلی، همانند اکثر نقاط کشور ایران دچار افت و خیزهای فراوان شد که مجال بررسی ویژه ای را می طلبد.

در این میان، از بین آثار ساخته شده دوران پهلوی دوم، در کنار آثار شاخصی چون آرامگاه بوعلی سینا، هتل بوعلی، آرامگاه بابا طاهر و چند بنای مسکونی با ارزش، می توان به سه بنای عمومی اشاره کرد که جلوه ای ویژه در شهر دارند: اولین بنا، بانک ملی شعبه مرکزی همدان واقع در مرکز شهر است که در دیواره میدان امام خمینی، بنا شده است. در حادثه آتش سوزی ۱۳۲۵ ش، یکی از جداره های شش گانه میدان که به سبک باروک (۱۳۰۹- ۱۳۱۲) ساخته شده بود، از بین رفت و عمارت بانک ملی به جای آن احداث گردید.

هماهنگی این بنا با پنج جداره دیگر اطراف میدان امام، مسلما از بزرگ ترین دغدغه های طراح اش بوده است. ساخت بنای جدید با شکلی مشابه جداره های اطراف اش، می توانست ساده ترین راه حل ممکن باشد، ولی احتمالا طراح، این روش را نوعی لطمه زدن به اصالت مجموعه قلمداد کرده، و بنای تازه را در تضادی که در فرم، سبک و مصالح با سایر جداره ها کاملا مشهود است، طراحی و اجرا کرده است.

اضافه می کنم سعی طراح تنها در ایجاد تضاد نبوده و در عین حال تلاش ایشان را برای ایجاد هارمونی طرح با محیط ساخته شده اطرافش، نباید از نظر دور نگاه داشت. هماهنگی در ارتفاع، طراحی پنجره هایی با پروفیل قوسدار و عمودی (هماهنگ با پنجره های پنج جداره دیگر)، اجرای گره های تزیینی بر بدنه بنا و نیز اجرای دو گنبد بر دو انتهای جداره به سبک سایر جداره ها)، همگی بر سعی طراح برای ایجاد هماهنگی دلالت می نماید.

در مجموع به نظر نگارنده، معمار ساختمان بانک ملی شعبه مرکزی همدان، نسبت به ارزش جداره های دیگر میدان، بی تفاوت نبوده است. اثر معماری مورد بررسی دیگر، کتابخانه آزادی واقع در خیابان آیت الله طالقانی همدان، در کنار پارک کودک می باشد، که بین سال های ۱۳۴۳-۱۳۴۶ بنا شده است. سبک طراحی این بنا ، کاملا مطابق با معماری مدرن رایج آن سال ها در ایران است. حجمی سنگین، با سنگ های آهکی روشن و ترکیب آن با سطوح بتنی و ایجاد یک پاشنه تو رفته در پایین حجم اصلی و محل اتصال آن با زمین و نیز اهمیت دادن به بند های افقی ما بین سنگ های پلاک در کنار نورگیری نواری در زیر سقف بخش سالن مطالعه، همگی دال بر پایبندی طراح بنا بر اصول معماری مدرن آن ایام است. لبه پهن و مورب بام سالن مطالعه این بنای کوچک، آرام و در عین حال زیبای شهری، کاملا لبه بام بنای بانک ملی مرکزی همدان (که در بالا به آن اشاره شد) را به یاد می آورد.

سومین اثر مورد اشاره در این نوشته، بیمارستان آموزشی و مرکز توان بخشی شهید بهشتی ( همان هتل مکارچی سابق) است که بر دامنه تپه عباس آباد خود نمایی می کند. بنایی مدرن با ترکیب بندی سنگینی از احجام ساده که تنها تزیینش ترکیبی از رنگ های سفید و سبز است، بسیار با وقار و استوار به نظر می رسد. این بنا که با کاربری هتل (مکانی توریستی، تفریحی و فرهنگی در اواخر دوره پهلوی دوم، مکان یابی و قسمت اعظم آن در همان دوره اجرا شده بود، با وقوع انقلاب ساخت آن متوقف شده بود و در دوران جنگ تحمیلی هم چنان نیمه ساخته باقی ماند.

تکمیل آن بعد از جنگ با تغییر کاربری به بیمارستان و مرکز توانبخشی همراه بود. وجود نمایی تماما با سیمان سفید با رگه هایی سبز (پروفیل ها) در زمینه سبز تپه های عباس آباد، تک بناهای مدرن در زمینه هایی متفاوت ولی هماهنگی را به یاد می آورد. به نظر می رسد در مکان یابی اولیه برای احداث بنای هتل، طراح جوانب مختلف طرح را مد نظر داشته است.