تاریخ جهانگشای جوینی
قرن هفتم هجری شاهد یکی از وایرانگرترین فتنه های جهان بشریت یعنی فتنة مغول بود. در اوایل همین قرن بود که چنگیز موسس دولت مغول ظهور کرد و در سال602 به خانی رسید.و با سلطان محمد خوارزمشاه سلطان ایرانی مجاور شد. در این هنگام حادثة قتل بازرگانان ایرانی توسط ماموران سلطان محمد رخ داد و این اتفاق بهانه ای شد برای چنگیز که به قصد انتقام به خوارزم لشکر بکشد و در عرض چند سال بخش بزرگی از خوارزم، خراسان و عراق را تسخیر کرد. مردمانشان را از دم تیغ گذزاند و تمامی شهرهای آباد را غارت کرد . سلطان محمد تاب مقاومت نیاورد و گریخت اما پسرش سلطان جلال الدین مقاومت کرد اما سودی نداشت.چنگیز بعد از چهار سال به مغولستان بازگشت و در همان جا درگذشت و ممالک او میان فرزندانش تقسیم شد.
بر اثر حملة چنگیز و جانشینانش به ایران و سایر کشورهای آسیا، زیان های مادی و معنوی بسیاری به این کشورها رسید. فرهنگ غنی ایران صدمات جبران ناپذیری دید. دانشمندان و شاعران دیگران نتوانستند فعالیت کنند. اما در این روزگار پربلا، طبع کنجکاو انسانها و علاقه به کسب خبر و آگاهی از جریان وقایع باعث شد که فن تاریخ نگاری بال و پر بگیرد..مورخان بزرگ با آثار مهمی در زمینة تاریخ پا به عرصه گذاشتند. در این میان عطاملک جوینی همت به نگارش جهانگشای جوینی کرد که در باب مغول تنها منبع معتبر به شمار می آید.
عطاملک در سال 623ه.ق در جوین زاده شد، او از اوایل جوانی به کار تحریر و دیوان اشتغال داشت و نزدیک به 15 سال دبیر خاص امیر ارغون آقا حاکم مغول در شهرهای ایران و گرجستان و آسیای صغیر بود.عطاملک به هنگام آمدن هلاکوخان به ایران از دبیران خاص وی شد و سپس از جانب هلاکو و پسرانش حدود24 سال حاکم بغداد و سراسر عراق عرب شد.عطا ملک مورخی آگاه و ادیبی پرمایه بود.در ادب فارسی و عربی و در هنر انشاو نویسندگی دستی داشت و گاهی شعر نیز می سرود.
اهمیت کتاب
وقایع این کتاب به سال 655 باز می گردد. بخش بزرگ جهانگشا در تاریخ چنگیز و اعقاب اوست، اما تاریخ خوارزمشاهیان و اسماعیلیان را نیز در بر دارد.این کتاب مشتمل بر سه جلد است: جلد اول شامل تاریخ چنگیزخان و فتوحات او و سلطنت گیوک خان پسر اوکتای، جلد دوم شامل تاریخ خوارزمشاهیان و ملوک قراختای و گورخانیه و سرگذشت حکام و شحنگان مغول چون جنتمور،نوسال،گرگوز و امیرارغون ؛و جلد سوم شامل تاریخ منکوقاآن و تفصیل حرکت هلاکو به ایران و قلع و قمع اسماعیلیه و ملوک اسماعیلیه الموت و شرح مذهب اسماعیلی است.
از آنجایی که عطاملک صاحب دیوان حکام مغولی بود بسیاری از مطالب جهانگشا از مشهودات اوست ، پس از این کتاب میتوان به عنوان منبعی معتبر برای پژوهش هایی که در باب مغول انجام میگیرد بهره جست. امتیاز دیگر جهانگشا صداقت مولف در بیان وقایع است، او با رعایت بی طرفی و صادقانه یورشهای چنگیز و امرای مغول و تاراج و ویران کردن شهرهای ایران و کشتار مردم را بازگفته است.
جهانگشا تاریخ محض نیست، بلکه مولف گاهی به مناسبت مقام به تحلیل اوضاع اجتماعی دورة مغول و ایلخانان می پردازد.روحیات مغولان را از لابه لای نوشته های جوینی می توان دریافت، طرز حکومت، اداب و رسوم، قوانین و مقررات، روابط اجتماعی مردم، شیوه های جنگ و گریز ، نحوة شکارکردن آنان و اهمیتی که انان برای تربیت فرزندان خود می دادند تا ایشان را برای زندگی سخت بیابانی و جنگ و ستیز آماده کنندو...در جهانگشا آمده است.
منبع
گزیدة جهانگشای جوینی دکتر جعفر شعار
نظر خود را اضافه نمایید
ارسال نظر به عنوان مهمان