تحلیل و بررسی فیلم قهوه و سیگار اثر جیم جارموش

تحلیل و بررسی فیلم قهوه و سیگار اثر جیم جارموش

جیم جارموش یکی از بزرگترین کارگردانان سینمای مستقل امریکاست که توانسته نوع نگاه جدیدی به جهان و آدمها را در فیلمهای خود به مخاطبانش نشان دهد. او مهر خود را بر فیلمهایش میزند و هر کسی که سینمای او و نگاه او را بشناسد می تواند تشخیص دهد که این فیلم متعلق به جیم حارموش است.
فیلم قهوه و سیگار، یکی از قدیمی ترین فیلمهای جارموش است که او در ابتدا یک نسخه کوتاه از آن را ساخت و در بسیاری از جشنواره ها خوش درخشید و سپس قانع شد که باید نسخه بلندتری از آن را هم مقابل دوربین ببرد. چند سالی طول کشید تا اینکه بالاخره جارموش آمادگی این کار را بدست آورد و حالا او میخواست با ساخت این اثر دست به ریسک بزرگی بزند.
فیلم قهوه و سیگار تماما در یک کافه می گذرد. روی میز قهوه و سیگارهای مختلفی قرار میگیرد و در ازای آن هم انسانها و افراد مختلف و متنوعی پشت این میز مینشینند. فیلم بصورت بخش بخش متشکل از بخشهایی است که هر کدام دو نفر یا بیشتر مشغول گفت گو با یکدیگر هستند. با توجه به اینکه این فیلم در زمانی ساخته شد که هالیوود همچنان در اوج تکیه بر استودیوهای فیلمسازی به کار خود ادامه میداد، شاید توجه کردن به فیلمی مانند فیلم قهوه و سیگار برایشان خنده دار بود و جیم جارموش هم به این نکته واقف بود اما در نهایت این اثر را به مقابل دوربین برد و هنوز هم که سالها از ساخت و نمایش قهوه و سیگار میگذرد، این فیلم محبوب است و تا حدودی می تواند بخش بزرگی از طرفداران سینمای جارموش را قانع کند.

در قهوه و سیگار ما آدمهای زیادی را می بینیم که هر کدام آمده اند در کافه نشسته اند تا با کسی درد و دل کنند. انسانها مدرنی که هم از تنهایی و غربت رنج میبرند و هم به نوعی دچار سرگشتگی خاصی شده اند که این درد و رنج موقعی تحمل پذیر میشود برایشان که بتوانند اندکی با دیگران هم صحبت شوند و سفره دل برای دیگری باز کنند.
هر کس بدنبال حرف زدن است. آدمهای تشنه ای را میبینیم که فقط میخواهند حرف بزنند تا آرام شوند و خوشحال گردند. یکی از عشق یک طرفه خود به دیگری میگوید و یکی از عدم علاقه خود به طرف مقابلش، دیگری از بیکاری و بی حوصلگی مینالد و کس دیگری، از خاطرات خوشی که هربار یادشان می افتد برایش تلخی به همراه دارد و بس. در قهوه سیگار اصل تلاش فیلمساز بر این بوده است که نگذارد شخصی از زیر دستش در برود، همه تیپ انسانی در مقابل دوربین او قرار میگیرد تا جارموش بتواند یکی از فیلمهای کالت سینمای مستقل آمریکا را بسازد.

هر کدام از افراد را شاید بتوان نماد بخشی از طبقه متوسط و حتی بورژوای آمریکا دانست. طبقه هایی که هر کدام به نوعی دچار تباهی و پوچی شده و جارموش نقد نسبتا تندی را به آنها وارد میکند. زمانی که در این فیلم با ریتم کند و داستان بعضا حوصله سر بر، کشدار و طولانی میگردد؛ همان زمانی است که خیلی از افراد واقعی جامعه آمریکا را دچار استیصال و بی حوصلگی کرده است. آنها بخوبی نمیدانند بدنبال چه هستند. چه رسالتی را در زندگی دنبال میکنند و حالا جارموش با دیالوگهایی که خود به دهانشان میگذارد میخواهد حرف دل آنها و وضعیتی را که دچارش هستند به ما نشان بدهد.
این فیلم همواره یکی از فیلمهایی بوده است که بعنوان محصول آموزشی مورد بحث و بررسی اساتید سینمایی و دانشجویان سینما بوده است. ایده تمرکز بر یک مکان مشخص و ثابت که شخصیتهای مختلفی هر کدام دقایقی در آن حضور یابند و سپس جای خود را به دیگریی بدهند ایده بسیار راحت و سهلی به نظر میرسد اما فیلم قهوه و سیگار تنها فیلم در این مدل است که توان همراه کردن مخاطبش را با خود دارد.
البته ناگفته نماند که همین فیلم درخشان هم در بعضی لحظات بسیار حوصله سربر میشود و حتی مخاطبان جدی سینمای هنری نیز ممکن است دقایقی از آن را اصلا تماشا نکنند. خصوصا برای بیننده غیر امریکایی این امر ممکن است به وضوح بیشتری اتفاق بیفتد. ادمهایی که از جامعه خودشان گله مند هستند و افرادی که هرگز حاضر نیستند با واقعیت روزمره خود کنار بیایند و آنهایی هم که کنار آمده اند در دام روزمرگی و خستگی و کسالت دچار شده اند، همگی برای جیم حارموش کارگردان و احتمالا مخاطبان امریکایی فیلم هم جذاب بوده است اما ممکن است یک بیننده از یک جامعه آسیایی، آنطور که بیننده امریکایی با فیلم ارتباط برقرار میکند نتواند که در فیلمم غرق شده و از آن لذت ببرد.

فضای سیاه و سفید این فیلم متکی بر یک لوکیشن، نوعی از سردی و غیر صمیمیمت روابط انسانی را نشان میدهد. آدمها روبروی هم نشسته اند و با همدیگر راجع همه مسائل سخن میگویند اما همه در ذات خود تنها هستند و هیچکسی نیست که از عمق وجود و باطن خود از تنهایی و غرابتش در این دنیا ناله نکند و فریاد سر ندهد. شاید کافه بتواند محلی برای گفتگو کردن و هم نشینی آدمها باشد و در آن دقایقی بتوانند آرام شده و با تسکین اعصاب حاصل از همنشینی در کافه به حال خوبی برسند، اما خب آنها بالاخره قرار است آنجا را ترک کرده و باز هم برگردند به سر خانه و زندگی خویش و همین مانند ترسی بالقوه وجود آنها را تهدید میکند. جارموش این ترس را بخوبی میشناسد و اتفاقا در فیلم قهوه و سیگار هم دست گذاشته بر روی ترسهای این چنینی حتی اگر مخاطب با جامعه امریکایی انگلیسی زبان هم آشنایی کاملی نداشته باشد و تنها تحت تاثیر فضا و فرم فیلم دل به دل این اثر بدهد، میتواند به همراه خوبی برای فیلم جیم جارموش تبدیل شود.

بالاخره در این فیلم مسائل خوبی همچون دیالوگها، نوع قاب بندی و فضاسازی تاثیرگذار، انسانهای جالبی که فقط در سینمای جیم جارموش یافت میشوند و موارد دیگری از این دست وجود دارد که ارزش تماشای قهوه و سیگار را بالا میبرد. قهوه و سیگار فیلمی از جیم جارموش است که هم به این دلیل که توسط جارموش ساخته شده و هم به این دلیل که در دوره پخش آن به جوایز زیادی دست یافت و هنوز هم یک فیلم کالت محسوب می شود، حتما ارزش تماشا کردن را دارد و دیدنش توصیه می شود.