سیستان و بلوچستان

معرفی بخش های مختلف تاریخی کوه خواجه

هرتسفلد، دگرگونی های معمارانه در ساخت و سازهای بخش شمالی حیاط را به دو دوره جداگانه تقسیم کرده است:

در دوره نخست، دیوار خشتی از کف حیاط تا بلندی چهار متر رگ چین شده و بالا می رفته و پس از آن نیم ستون های خشتی به شیوه «دوریک» که شاید تأثير فرهنگ هلنی در معماری خاور ایران بوده آن را می آراسته است.

دو رشته پلکان برابرا بالا می رفته و از طریق یک ورودی هم شکل با پنجره ها و کمی بزرگ تر از آنها که در مرکز گوشه شمالی قرار داشته، به صفه بالایی می رسیده است.

بر پیشانی این ورودی نقش دو مرد با اشل بزرگ، که حلقه دایره ای شکل روبان داری را به طور مشترک به دست گرفته بودند، وجود داشته است. با توجه به جزئیات نقش این نقش برجسته، آن را به دوران ساسانی نسبت داده اند. بند چرمی زینتی که به کمر مرد بسته شده، یک نشان درباری زمان ساسانی است.

در دوره دوم، نقش برجسته و نیم ستون های دوره نخست حذف شده و پلکان دوطرفه برابر، جای خود را به پلکانی داده است، که از روبه رو و مرکز دیوار شمالی ایجاد گردیده است. قوس طاق های الحاقی زیرین و درگاه های طبقه بالایی، همان قوس دوره پیش است، ولی در این دوره، پهن تر و بلندتر از دوره نخست می باشند. طبقه بالایی، در دوره دوم حالت بالاخانه مانند پیدا کرده و زیر طاقی ها به وسیله ورودی های کوچکی که در جرزها تعبیه شده بود، به هم پیوند می یافته اند.

پله های بخش شمالی به محوطه ای تنگ و باریک شکل می رسد که چون شامل نقاشی های دیواری بر جداره آن است، به یک نمایشگاه مانند شده است. هرتسفلد از آن به عنوان یکی از خصوصیات بارز بنا نام می برد. نور این دالان توسط پنجره هایی که از پنجره های اولیه پهن تر است، بدست می آید، که مشرف به حیاط مرکزی است. این دالان که توسط  طاقی خشتی که به روش طاق آهنگ بیضی شکل اما با خیز کم و تیزه ای کوتاه پوشیده شده، قوس طاق با فاصله کمی از لبه پنجره ها ارتفاع می گیرد.

گالری ۴۰ متر درازا و ۱ / ۵ تا ۲ متر پهنا دارد و در آخرین نقطه شمال خاور به یک پلکان سنگی نامنظم پایان می یابد و از این راه به تراس بالایی که سه متر از کف کنونی بلند تر است، راه می یابد.

مجموعه آتشکده و دیگر فضاهای مهم معماری کوه خواجه، بر روی این سطح (صفه) قرار گرفته اند. روبه روی دروازه جنوبی و پلکان درون حیاط، صفه ای قرار گرفته که سطح آن حدود ۷ متر بلندتر از کف کنونی حیاط است و بلند ترین سطح دژ به شمار می رود. هسته مرکزی این صفه را اتاقی چهارگوش به انداز ۳۸۳ تشکیل می دهد، که هرتسفلد و پژوهشگران پس از او، بر این باور بودند که این محل یک آتشکده بوده و هرتسفلد یک آتشدان سنگی در آن پیدا کرده است.

ورودی این معبد یا آتشکده، از دو جرز تزیین و قاب سازه شده و نیم دایره های کم ژرفا، تشکیل می شود. در سوی چپ ورودی، دیواری است که به سوی باختر ادامه می یابد. بر روی این دیوار داغ دو نقش برجسته خشتی هنوز وجود دارد. از بازمانده اندک یکی از نقش ها می توان گمان برد که نقش سوار و اسبی است، که به حیوان گربه سانی چون شیر یورش برده است. از جنگ سوار و شیر، که یک نقش مایه / موتیف رایج در ایران و فرهنگ های هم جوار آن در هزاره نخست پیش از میلاد، بوده تا سده دوم و سوم میلادی تداوم داشته است.

بازمانده نقش دومی، دو متر آن سوتر موجود است. این نقش برجسته سه سوار را نشان می دهد که روی به یک سو دارند. گمان می توان زد، که این نقش نیز هم دوره با نقش پیشین است.

در درون آتشکده، زیر گنبد که قبلا کاوش شده و باز با خاک پر شده بود، هیأت ایرانی پس از خاک برداری این محل به محل نگهداری آتش و محل قرار گرفتن آتشدان، که به شکل حوضی بالاتر از کف با آجرهای سرخ رنگ به اندازه 24 در 24 در 7 سانتی متر کرسی چینی شده بود، دست یافت.

معرفی جاذبه های گردشگری شهرهای سابوری شاه و کرکوشاه

خرابه های شهر سابوری شاه / ساوری شاه، در بخش شمال کوه خواجه و زیر آب دریاچه هامون قرار گرفته است، که هنگام کم آبی نمایان می شوند. به گفته اغلب مردم سیستان، داماد سابورشاه در شهرستان، از شهرهای سیستان میزیست، دختر سابورشاه به فرزندش می گوید: هنگامی که نزدیک بابابزرگ خود رفتی، هر چه رونما و پیشکش به تو داد، قبول نکن و درخواست کن که سهم ما را از آب هیرمند که حدود یک نیمه خشت است، دو برابر کند. چون چنین درخواست کرد و بابابزرگ بخشید، شهر به زیر آب رفت.

با اینکه این داستان، افسانه ای محلی است، ولی بی گمان خرابه های سابورشاه، بازمانده شهری است، که روزگاری در اثر طغیان هیرمند و شکسته شدن بندهای بالادست رودخانه، به زیر آب فرو رفته است.

احمد بن ابی یعقوب، نگارنده کتاب البلدان (۲۷۸ هق) پهنه شهر سابوری شاه را چهار فرسنگ نوشته است.

کر کوشاه

کرکوشاه / کرکویه از دوران اشکانی - ساسانی، در بخش میان کنگی، در شمال شهر زرنج، پیرامون دریاچه هامون قرار دارد. کرکویه، تپه ای است به بلندی 15 / 9 متر که روی آن، دیوار باریکی به بلندی 60/7 متر وجود دارد. بخش پایین دیوار با آجرهای بزرگ ساخته شده و بخش بالای آن را که از سطح زمین حدود ۱5/1 متر بلندی دارد، با خشت خام درست کرده اند. در بالاترین بخش تپه، سکویی وجود دارد، که در پایین آن، یک ساختمان قدیمی است. دیوار باریکی که در بالا اشاره شد، بخشی از این ساختمان بوده است. سکو و دیوارهای اتاق ها که از آجر ساخته شده اند، حدود ۹۰ تا ۱۲۰ سانتی متر بلندی دارند. کرکوشاه حدود 86 / 26 کیلومتر درازا و 97 / 10 کیلومتر پهنا دارد و در سوی جنوب خاوری، شیب دار است. در راستای شمال باختری تپه، نشانه هایی از مناره ها و برج ها وجود دارد، که از خشت خام بنا گردیده و بی گمان آثار بالا بخشی از دژبندی یا دیواری بوده است، که دور بناهای اصلی تپه کرکوشاه ساخته شده است.

شهر کرکوشاه، روزگاری مرکز ایالتی پرجمعیت بوده است. این شهر، شامل خانه ها، کوخ های کشاورزان و در برخی نقاط محل دژبند است، که هنگام یورش بیگانگان و یا درگیری، مردم به آن پناه می بردند.

کندزک

ویرانه های شهر کندرک/ کندر، در جنوب باختری شهر زابل و جنوب دریاچه هامون و شمال رام رود و خاور شیله قرار دارد. پس از تغییر مسیر هیرمند به دلتای شمال، پایتخت سیستان از دژ فتح به کندرک منتقل شد، چون مردم به ناحیه پهناوری کوچ کردند، که تغییر مسیر رودخانه آن را حاصلخیز می نمود، حکومت نیز ناگزیر به باختر حرکت کرد. تا سال ها پس از مرگ فتحعلی خان، کندرک دارالحکومه سیستان بود.

دو خط دفاعی بیرونی دژبند را فرا می گرفتند و از طریق دیوارهای دو تایی شهر را در بر می گرفت، حد فاصل جای خالی با دیوار بیرونی، شماری ساختمان بزرگ، باغ و کشتزار وجود دارند.

در این بنای خصوصی، نشانه هایی از دیوارهای چهارگوشه وجود دارد، که حدود ۱ هزار و ۸۵۳ متر مربع به نظر می آید. در این محوطه ها به سوی خاور است. کوچه باریکی که درهای خاوری و باختری را به هم می پیوندد، دژ بیرونی را به دو بخش برابر تقسیم می کرده است. این کوچه که ظاهرا مستقیم بوده، از جنوب دیوار جنوبی کاخ می گذشته است. کاخ مزبور و بخش کناری آن، تا اندازه ای به شکل دژبند ساخته شده بود و در بخش اخیر و دیوارها، در جهت های گوناگون، تنها چند ساختمان بزرگ وجود دارد.

این بناها در حال حاضر خراب شده اند، ولی شهر نسبت به کاخ از وضع بهتری برخوردار است. نشانه هایی از دیوارهای درونی وجود دارد، ولی هیچ نشانه ای از دیوارهای بیرونی دیده نمی شود. در هر دو دیوار بیرونی و درونی در هر سو، یک دروازه وجود داشته است.

برای پاسداری از دروازه جنوبی، دژ جداگانه بنا گردیده بود، که اکنون در حال ویران شدن است و تنها به شکل سنگری به نظر می رسد. این دژ با دیواری به دیوار بیرونی آرامگاهی، پیوند یافته بود.

در باختر شهر کندرک، ویرانه ای برجسته از آسیاهای بادی بزرگ دیده می شود. این آسیاها را قاضی عبدالله کندرکی ساخته بود، که در سیستان آن را «آس قاضی» می نامند.

معرفی جاذبه های گردشگری شهر زرنگ

شهر زرنگ و نامش به عربی زرنج در ناحیه گود و پستی در کناره های خاوری رود هیرمند و در نزدیکی سنارود از شاخه های هیرمند قرار دارد.

در پهنای سرزمین سیستان باستانی، روستای کوچکی است به نام نادعلی، در جنوب آن تل بزرگی دیده می شود، که بر فراز آن، آثار ارگ شهری پا برجاست.

ابن حوقل، نویسنده کتاب صورة الارض (۳۶۷ هق) درازای زرنگ را ۳۰ فرسنگ و پهنای آن را یک منزل نوشته است:

«از ناحیه کوین بر راه قهستان تا پل کرمان بر طریق فارس سی فرسخ است و پهنای آن به اندازه یک منزل است».

تاریخ و جغرافیانگاران درباره پیدایش شهر زرنگ و بنیان گذار آن، حکایت های گوناگونی بیان داشته اند. اسدی توسی در گرشاسب نامه، بنای این شهر را به گرشاسب، سردودمان پهلوانان ملی ایران زمین و نیای رستم نسبت داده است.

نویسنده تاریخ سیستان (۴۴۵ هق) نیز گرشاسب را بنیان گذار زرنگ دانسته و حمدالله مستوفی در کتاب نزهة القلوب (۷۴۰ هق) نیز گفته نویسنده تاریخ سیستان را تأیید کرده است:

"جهان پهلوان گرشاسف ساخت و زرنگ نام کرد و عرب زرنج خواندند؛ و بر راه ریگ روان نزدیک به حيره زره بندی عظیم بست تا شهر از آسیب ریگ روان ایمن شد. بعد از آن بهمن تجدید عمارتش کرد ...".

از گفته های جغرافیانگاران پیشین چنین بر می آید که پیش از شهر زرنگ، مرکز سیستان رام شهرستان بوده است، که به آن «ابر شهر» نیز می گفتند. محل این شهر سه منزلی زرنگ بوده و شاخه بزرگ هیرمند در گذشته از آن می گذشت و روستاهای آن جا را سیراب می کرد و چون ناگهان بند آن جا شکسته شد و آب از آن نهر به نهر دیگری افتاد، روستاهای آن را به بیابانی تبدیل ساخت و مردم ناچار از آن جا کوچ کرده، زرنگ را ساختند و در آن جا ساکن شدند.

شهر باستانی زرنگ دارای پنج دروازه آهنین درونی و سیزده دروازه بیرونی بوده است. ابن حوقل، دروازه های زرنگ را نام برده، گوید:

"شهر شامل یک قلعه و پنج دروازه است و پیرامونی وسیع دارد و این پیرامون خود شامل برج و بارویی است و در اطراف حومه خندقی وجود دارد که آب آن از درون خود خندق می آید. همچنین فاضلاب رودهای دیگر هم به خندق می ریزد."

شهر درونی، پنج و شهر بیرونی، سیزده دروازه داشته است. از پنج دروازه شهر درونی، دو دروازه مجاور یکدیگر است، که هر دو به سوی جنوب خاوری باز می شوند و چون راه پارس از آنجا آغاز می شود به دروازه های پارس نامورند. یکی را دروازه نو و دیگری را دروازه کهنه می نامیدند. یک دروازه دیگر به سوی شمال باز می شده که از آن به سوی خراسان می رفتند و چون شهر کرکویه نزدیک آن است، دروازه کرکویه نامیده می شود. دروازه نیشک، سر راه خاوری است، که از آن به سوی بست می رفتند. پر آمد و رفت ترین دروازه ها، دروازه پنجم موسوم به دروازه طعام است که بر راه جنوبی باز می شود و از میان بازارها و باغستان هایی که بیرون شهر زرنگ است، می گذرد».

سیزده دروازه شهر بیرونی که از سوی جنوب شروع و به سوی خاور پیچیده شده و تا شمال ادامه داشتند، عبارت بودند از:

مینا / میتا، جرجان / گرگان، شیرگ، شتاراوق / شتاراو، شیب، نوخیک/ نوخیزک، آکار، نیشک، کرکویه، اسپریس، غنجره، بارستان، رودگران یارویگران.

استاد واسیلی بارتولد، وجه نام گذاری و محل شهر زرنگ را، چنین نوشته است:

"زرنگ که در قرون وسطی شهر عمده سیستان بود، در سمت راست هیرمند قرار داشت. نام ولایت درنگیانا و اسم ملت سارانگای بر این شهر مانده است. خرابه های زرنگ میان نادعلی و روستای جهان آباد واقع". ساختمانها و تأسیسات شهر زرنگ، عبارت بودند از:

۱) مسجدها و کاخ ها: مسجد جامع، کاخ عمرولیث، کاخ يعقوب لیث، کاخ خلفی، گاشن / جاشن، کرنک.

۲) کوی ها: زنان، رخ، میاه، فراه، کوشه، سینک.

۳) سراها: بایوسفی، ارتاشی، ابوجعفر قوسی، امام فاخربن معاذ، بهلول بن معن، ابراهیم قوسی و پسر، محمدابراهیم قوسی، حمدان یحیی و بوالحسینی.

۴) بازارها: عمرو، سراجان، نو/ درنو، در خواربار، سراسته / پیراسته. مهم ترین رودی که به شهر زرنگ آب میداد، سنارود بود که هنگام پرآبی، کشتیها در آن، از بست تا شهر زرنگ را می پیمودند.

بازدیدهایی که در سال های اخیر از شهر زرنگ به عمل آمده و پژوهش هایی که از لحاظ باستان شناختی انجام گرفته، می رساند که بیشترین ویرانی ها در اثر جریان آب و گلی که هیرمند می آورده به بار آمده است و تنها آثاری از درون شهر بازمانده است دیوارهای بزرگ به صورت ردیفی از تپه های پی در پی وجود دارد که در آنها خرابه ای در میان گرفته شده است و دارای آجر و ظرفهای شکسته سفالین است. تنها یک منار مسجد جامع شهر پابرجاست.

دیوارهای درون شهر به آسانی شناخته می شوند و مجموعه ای از ساختمان های کنونی و باغ شخصی به نام رستم خان، در گوشه جنوب خاوری و در بخش های حفاظتی قرار دارند. هنگامی که زمین را صاف می کردند، بنیان و پایه رزین دیگری پدیدار شده که ظاهرا مدرسه یا مرکز فراگیری دانش معمول آن زمان بوده است.

خندقی به پهنای حدود ۳۰ متر ویرانه های شهر را از تپه بزرگی جدا می سازد. این تپه حدود ۲۷ متر بلندی دارد و جایگاه پیشین  دژ شهر است. در شیب جنوبی آن، دژ بندهای سنگین، به ویژه برج گردی را که در بالای گوشه جنوب باختری خندق قرار گرفته، می توان تشخیص داد. پیرامون خندق پر از آجر است.

معرفی جاذبه های گردشگری رام شهرستان و زاهدان

رام شهرستان

در جنوب خاوری شهر زابل، در بخش شهرکی نارویی و در ۲۲ کیلومتری جنوب باختری نادعلی / زرنگ و در شمال روستای قلعه نو قرار دارد.

این شهر در پیش از اسلام آباد بوده است. مردگان را دورتر از سکونتگاه ها، در دخمه ها جای می دادند. زمانی که رام شهرستان ویران گردید، دخمه ها مورد کاوش روستائیان قرار گرفته است.

به گفته استخری، شهر پیشین سیستان در روزگار پیش از اسلام، رام شهرستان بوده، که میان کرمان و سیستان، نزدیک دارک و روبه روی راشک و در سه منزلی کرمان قرار داشته است. گویند رود سیستان در آن جریان داشته، ولی به دلیل بسته شدن دهانه هیرمند و جدا گشتن نهر پر آبی، که بستر آن تند بوده، آب نهر سیستان فرو نشست و در نتیجه مردم به سختی افتادند و این شهر را ترک گفتند و شهر زرنج را بنیان نهادند. از آثار ویرانه های رام شهرستان بر فراز تپه بزرگی قرار دارد، که از زمین های پیرامونش حدود ۳۰ / ۵ متر بلندی دارد، تپه با خندقی از دیگر زمین های پیرامون جدا می شود و زمانی محل دژ بند یا برج دژی بوده است.

در میانه این تپه چند گور و یک زیارتگاه وجود دارد، در سوی شمال، آثار یک آسیای بادی وجود دارد. در خاور، در زمین زراعتی کوچکی، تپه ای به درازای حدود ۲۰ متر به نظر می آید و حدود ۲ کیلومتر از سوی باختر را بخشی فرا می گیرد، که در حال از بین رفتن است. : برخی بر این باورند که بند پیشین بر روی رود هیرمند درهم شکسته و آب به شهر راه یافته و آن را زیر و رو کرده است. مردم شهر برای زنده ماندن از مسیر تند آب هیرمند گریخته و شهر زاهدان را در شمال شهر رام شهرستان بنا می کنند.

زاهدان

شهر تاریخی زاهدان، در بخش پشت آب شهرستان زابل، نزدیک روستای قاسم آباد، میان شهر زابل و روستای جهان آباد و در حدود ۱۴ کیلومتری جنوب خاوری نجار قرار دارد.

ویرانه های شهر زاهدان علی رغم سرشناس بودن، پهنه زیاد، گسترش چندانی ندارد. این شهر که دارالحکومه سیستان بوده، در یورش تیمور گورکان ویران شده است. ویرانه ها بر فراز زمینی بلند و غیر آبگیر و به گویش سیستانی «لورگی» ساخته شده اند. دیوارهای شمالی و جنوبی شهر از بین رفته اند و تنها ردیفی، یعنی تپه ها، چهار جهت آن را نشان می دهد، ولی دیوارهای خاوری و باختری، جایگاه بهتری دارند.

دژ بزرگ شهر دارای سه ردیف سنگر است، که کمی بالاتر از یک خط فرضی قرار گرفته اند و شهر را به دو بخش تقسیم می کند. بازار و خانه ها جلوتر از دژ بودند و خندق بیرونی، آنها را از دژ جدا می سازد و در بقیه پهنه شهر، باغها و کشتزارها وجود داشتند که دارای خانه های بزرگ امیران و وزرا بودند.

در گوشه شمال باختری دژ، کاخ شاهی قرار داشت. دورتر از دیوار شمال باختری شهر، آثاری از یک کاخ بیرونی در درون باغی دیده شده، که برای نگهداری آن، برج هایی در فاصله های کم ساخته بودند.

در میانه کاخ بیرونی، دیوان عمومی یا بارگاه عام بلندی بود، که تا سقف گنبدی شکل ادامه داشت و همکف با اتاق های همجوار بود. وضع ظاهری و معماری کاخ بیانگر آسایش و نظم مرسوم آن زمان است.

دژ شهر زاهدان در حال حاضر به ویرانه ای تبدیل گردیده و تنها روی دو برج بلند، دو باب اتاق با سقف گنبدی برجای مانده اند. این اتاق ها هشت پهلو و قطرشان حدود ۲۴۳ سانتی متر است و در هر سو دارای دریچه ای است، که درون آن را گچ کاری کرده بودند.

دژ را محکم ساخته اند و برج ها و سنگرهای بیرونی آن، آجری میباشند. بخش های پایین دیوارها و بخش های درونی محراب ها و دیوارهای شهر، از آجرهای پخته اند، ولی استحکام دژ را نداشته و نتوانستند زیاد دوام بیاورند.

در بخش شمالی کاخ، حیاطی در ابعاد یک کیلومتر مربع مملو از تکه های گل پخته شده به چشم می خورد، که هیچ گاه در آن، ساختمان ایجاد نگردیده است. گمان می رود این میدان و عیدگاه و یا مرکز برگزاری جشن های بزرگ بوده است.

در شمال باختری میدان، خانه های مردم قرار دارند و کیلومترها ادامه دارند. حتی در نزدیکی منارها، آثاری از کاخ ها و مکان های زیبا دیده می شود، که در راستای نهرهای پیشین ساخته شده اند.

در سوی جنوب و جنوب خاوری شهر زاهدان، زمین در مسیر وزش باد قرار گرفته و تمامی آثار پیشین از بین رفته اند. آسیاهای بادی در این سو قرار داشته اند.

بالاتر از فراز و نشیب ریگ زارها و در پس مارپیچ آن، تنها دروازه خاوری شهر زاهدان به نظر می رسد. می گویند در این دروازه، قرارگاه جنگی رئیس طایفه بختیاری قرار داشته، سربازان سردار بختیاری گرد او در دو سوی دروازه می ایستادند. از این رو این دروازه «بختیار» نامیده شده است.