معرفی ساختمان هلال احمر و اداره دارایی مشهد

معرفی ساختمان هلال احمر و اداره دارایی مشهد

باتوجه به این که کاربری های جدید مانند کارخانه ها، هتل ها، فرودگاه ها، ایستگاه های قطار و دیگر بناهای عمومی در دوران مدرن وارد عرصه معماری شده اند، در این نوشته به معرفی دو  بناهای عمومی که در شهر مشهد از سال ۱۳۰۰ تا قبل از انقلاب اسلامی ایران ساخته شده اند، می پردازیم. از مهم ترین بناهای این دوران در مشهد می توان از بیمارستان امام رضا(ع) که در زمان پهلوی اول و با نگاهی باستان گرایانه ساخته شده و کارخانه نخ ریسی خسروی که یکی از اولین ساختمان های صنعتی این شهر است نام برد. از دهه ۱۳۳۰ به بعد، در مقایسه با گذشته تغییرات قابل توجهی در معماری و شهرسازی این شهر به وجود می آید که از اصلی ترین یادگارهای این دوره ساختمان هلال احمر، ساختمان اداره دارایی، بانک ملی و دیگر بناهای خیابان ارگ را می توان برشمرد.

ساختمان جمعیت هلال احمر

یکی از زیباترین و خاص ترین ساختمان های دوران معاصر در مشهد، ساختمان جمعیت هلال احمر این شهر است که از ابتدا به این منظور در دهه ۴۰ ساخته شد. محل احداث بنا در خیابان ارگ (امام خمینی فعلی) مشهد است که یکی از خیابان های اصلی شهر در گذشته بوده. این خیابان که در سال های ۹-۱۳۰۷ طوری احداث شد که از میان ارگ شهر گذر کند، محل زندگی افراد سرشناس مشهد و ادارات اصلی شهر و باغ ملی، فروشگاه های معتبر، هتل ها و دیگر ساختمان های عمومی شهر بود.

امروزه در قسمت پشتی ساختمان هلال احمر ساختمان جدیدی در جهت گسترش فعالیت های این سازمان بنا شده که از نظر ظاهری بی شباهت به ساختمان اصلی نیست و نوعی هماهنگی بین دو بنا به چشم می خورد. البته تزیینات آن بسیار مختصر است. بنای هلال احمر از ادارات قدیمی شهر است، پلان و نماهای منحصر به فردی دارد . هلال بنا تقارنی محوری دارد و حول محور شمال غربی - جنوب شرقی شکل گرفته است. این ساختمان دارای سه در ورودی است که در نمای جنوب شرقی و در بالای چهار پله هلالی شکل قرار داد.

حد فاصل این سه در، سه تیغه به صورت شعاعی قرار دارد که مانند دیگر تیغه های شعاعی روی نما تا بالای ساختمان ادامه پیدا کرده است. این تیغه ها علاوه بر زینت دادن نمای ساختمان و سایه اندازی روی آن باعث هدایت جریان هوا به داخل بازشوها نیز می شوند. پس از ورود از این درها فضای تقریبا مستطیل شکل پیش ورودی است که با سه در دیگر به فضای انتظار متصل می شود و در جبهه جنوب شرقی این سالن دو اتاق دایره شکل با پنج پنجره بلند طراحی شده است. فضای انتظار اداره هلال احمر سالن طویلی است که فرم تقریبا بیضی شکل دارد و در دو انتهای آن هشت پنجره طولی مانند پنجره های اتاق ها تکرار شده است.

در ضلع شمال غربی فضای انتظار انبارها و سرویس های بهداشتی و در وسط آن ورودی سالن آمفی تئاتر و دو سری پله متقارن برای ارتباط با طبقه بالا قرار دارد. فضای تقسیم در طبقه بالا به شکل مستطیل است که در ضلع اصلی آن ورودی سالن کنفرانس و در انتهای این سالن نماز خانه قرار دارد و در فضای ورودی به این طبقه ۴ اتاق مدور دیگر که همانند اتاق های طبقه پایین هستند، وجود دارد. نمای ساختمان از جنس سیمان و سنگ سفید است و در جبهه اصلی ستون هایی که تا طبقه دوم ادامه پیدا کرده اند، جلوه خاصی به بنا داده است.

به نظر می رسد کنگره های لبه جان پناه پاسخ مناسبی برای قطع کردن تیغه های عمودی و یکسره بنا باشند. به علاوه تابلوی زیبایی با کاشی معرق بر بالای در ورودی بنا مشاهده می شود که نام و نماد هلال احمر بر آن نقش بسته است. هم چنین خطوط عرضي بارز درز بین پلاک های سنگی نما در قسمت استوانه های کوچک تر آنها را از استوانه های پشتی متمایز کرده و تا حدودی بر ارتفاع کاذبی که در نتیجه وجود احجام عمودی در نما دیده می شود، غلبه کرده است.

ساختمان اداره دارایی

ساختمان اداره دارایی یکی دیگر از ساختمان های با ارزش دوران معاصر در خیابان ارگ است که در نبش این خیابان و خیابان جم واقع شده است. مانند ساختمان جمعیت هلال احمر این ساختمان در دو طبقه با پلانی تقریبا مشابه طراحی شده و متشکل از دو حجم متقارن مکعبی در جبهه دو خیابان است که در قسمت ورودی با یک استوانه ترکیب شده است.

حجم های ساختمان نسبتا خالص هستند و فقط شکست های طولی ساده ای در دو وجه دیده می شود. در سال های بعد از انقلاب اسلامی ساختمان جدیدی به انتهای ضلع جنوبی بنا اضافه شده است، که در طراحی نما کاملا وجه الحاقی آن به چشم می آید.

پلان مشابه طبقات از دو راهروی طویل به طول های ۲۰ و ۳۰ متر تشکیل شده است که فضای تقسیم منحنی شکل و متقارنی دو جناح را به هم پیوند می دهد. در قسمت جنوبی. سالن طویلی قرار دارد که به صورت متقارن در هر طرف آن. ۷ اتاق وجود دارد و در راهروی کوتاه تر علاوه بر آن، یک ورودی فرعی به حیاط و پارکینگ کارکنان هم از انتهای این راهرو وجود دارد.

ارتباط دو طبقه از طریق پله های عریضی است که در فضای ورودی شروع می شوند و پس از تقسیم شدن با چرخش ۱۸۰ درجه مراجعان و کارمندان را به دو راهروی طبقه بالا هدایت می کند. در دو انتهای پله ها ستون های دوبلی بر روی پایه ستون های ذوزنقه ای شکل قرار گرفته اند. به علاوه از پاگرد این پله ها ورودی دیگری به حیاط پشتی وجود دارد. اكثر بناهای این دوره در مشهد تمایل به طرح های کشیده و عمودی را در این دوره به نمایش می گذارد. نمای ساختمان در حجم استوانه ای از سنگ مرمر سفید است و در دو جناح از سیمان خاکستری است. ریتم منظم پنجره ها و حاشیه دور سقف در کنار ترکیب بندی حجم ورودی از مشخصه های بارز این بنا هستند و نمای تک رنگ و سیمانی آن به جز حاشیه سبز رنگ دور بام، تزیین دیگری ندارد.