کاروانسرای دیر گچین قم

کاروانسرای دیر گچین قم

یکی از آثار تاریخی قم کاروانسرای دیر گچین است که به علت قدمت زیادی که دارد جز ارزشمندترین آثار تاریخی ایران نیز محسوب می شود. قدمت این کاروانسرا در حدود 1570 سال می باشد و به همین دلیل است که به عنوان مادر کاروانسراهای ایران شناخته می شود.

همان طور که گفته شد، این کاروانسرا در قم واقع شده است. شهری مذهبی که علاوه بر این که دومین مقصد گردشگری مذهبی ایران است، بسیار تاریخی و کهن نیز هست و اماکن تاریخی بسیاری در  آن یافت می شود. این کاروانسرا در مرکز پارک ملی کویر، مسیر قدیم جاده ی قم به ورامین واقع شده است. در واقع کاروانسرای دیر گچین قم در 80 کیلومتری از مرکز شهر قم می باشد.

همان طور که در ابتدا ذکر شد، پیشینه ی این بنای تاریخی بسیار زیاد است و به دوره ی اردشیر ساسانی می رسد. معمولا در زمان های قدیم کاروانسراها از پر رفت و آمدترین و پر رونق ترین عمارت ها بوده اند و کاروانیان در آن ها استقرار می بافتند. این کاروانسراها در مسیرهای پر رفت و آمد و شاهراهای ارتباطی ساخته می شدند تا کاروانیان بتوانند در مسیر خود به طور موقت در آن ها اسکان پیدا کنند. بیشترین کاروانسراها در دوره های ساسانیان، سلجوقیان و صفویه ساخته شده است که به قرن های 3 تا 17 میلادی مربوط هستند. کاروانسرای دیر گچین قم نیز در دوره ی ساسانیان ساخته شده و در دوره های حکومت سلجوقیان با رونق زیادی روبه رو شده است. به این کاروانسرا در دوره ی قاجار نیز بخش هایی اضافه شده و تکمیل شده است.

کاروانسرای دیر گچین قم نیز از وسعت زیادی برخوردار بوده است و مساحت آن در حدود 12 هکتار است. در داخل این کاروانسرا علاوه بر اتاق هایی برای اقامت افراد، بخش های مختلف دیگری شامل برج ها، مسجد، حیاط خلوت، آسیاب سنگی، حمام، ورودی، هشتی، ایوان، حجره، شترخوان، مغازه های خرید و فروش و... بنا شده است.

اهمیت و رونق کاروانسرای دیر گچین قم در دوره ی سلجوقی به قدری افزایش یافت که در اطراف آن کاروانسراهای دیگری مانند قلعه ی سنگی محدآباد کاج و قلعه گلی ساخته شد. علاوه بر این قلعه ی های سنگی، در اطراف این کاروانسرا آتشکده، کوره ی آجرپزی، آب انبار و قبرستان نیز وجود دارد.

به طور کلی کاروانسرای دیر گچین قم از 36 اتاق تشکیل شده است که به شکل مربعی بوده و تنها یک درب ورودی دارند. در بخش شمال شرقی کاروانسرا نیز اتاقی وجود دارد که از بقیه ی اتاق ها بزرگ تر است و شاه نشین نام دارد. این اتاق محلی برای استراحت مهمان های ویژه و افراد خاص در نظر گرفته شده است. معماری به کار رفته در ساخت این اتاق ها، ایوان، سقف ها، آب انبار و مسجد و محراب آن به قدری زیبا و چشم نواز است که در نظر اول می تواند توجه هر فردی را به خود جلب کند. این معماری زیبا نشان از هنر هنرمندان و استادکاران ایرانی در سال های پیش و تاریخ و تمدن قوی ایرانیان دارد که توانسته اند در هزاران سال پیش چنین بنایی را طراحی کرده و بسازند. بنابراین حفاظت از چنین بناهایی یکی از مهم ترین کارها است و باید در نگهداری از آن ها نهایت دقت به عمل آید. اما در مورد کاروانسرای دیر گچین قم این اتفاق نیفتاده است و متاسفانه این کاروانسرا مدتی محل استقرار حیوانات وحشی مانند شترها و حیوانات عشایر بوده است. این موضوع آسیب هایی را نیز به عمارت وارد کرده است. اما در نهایت این کاروانسرا به عنوان یک بنای تاریخی ارزشمند در مهر ماه سال 1382 به ثبت ملی رسید و پس از آن محافظت های بیشتری از آن می شود و بازسازی هایی نیز در بنای آن صورت گرفته است.