واهاناها؛ زیارتگاه های متحرک هند

واهاناها؛ زیارتگاه های متحرک هند

واهاناها ارابه های مقدسی است که در هنگام جشن مذهبی هر معبد در خیابان های شهر به گردش درآورده می شود. این ارابه ها چندان بزرگ نیست، چنان که گاهی کودکان نیز در طول مسیر زیارت بر آن بیدار می شوند. اما در اصل، این ارابه ها جایگاه ویژه مجسمه های برنزی خدایان است. امروزه، در شهرهای کوچک و فقیر، کمتر ظهور این ارابه ها را در جشنواره های مذهبی شاهدیم؛ اما در مدرس بزرگترین شهر صنعتی تامیل نادو، هنوز ارابه حامل مار، اسب، گاونر و دیگر حیوانات چوبی که رنگ های شادی در آمده اند، دیده می شود.

 بعد از هر جشن، این ارابه ها در آلونکی تاریک در گوشه ای از معبد جای داده می شود و تا جشن بعد همان جا می ماند. متأسفانه امروزه دیگر کسی از آن ها مراقبت خاصی نمی کند و این باعث می شود که پس از چندی بی مصرف و از دور توجه خارج شود. نه تنها علاقه مندان و کارشناسان هیچ گاه به واهاناها توجه نکرده اند که حتی جایگاه والایی نیز در متن تشریفات مذهبی هندو، مانند آگاماسكا نداشته است و این در واقع، طنزی است خطاب به خدایان و الهه هایی که واهاناها حاصل آن هایند. به عقیده جوان پانزو واگبورن، دلایل بسیار نشان میدهد چرا واهانا از حوزه توجه و علاقه مکاتب نقد هنری و همچنین، تشریفات مذهبی هندو خارج شده است. مستعمره نشینان انگلیسی همچنان که در سیاست، بر ذوق و سلیقه هنری هندیان نیز تأثیر گذاشتند؛ چرا که این مجسمه های چوبی چنان اند که به راحتی می توان در یک رده بندی، آنها را هیولایی وحشتناک معرفی کرد و این در واقع، تهمتی است ناروا که اروپاییان در اولین برخوردشان با خدایان هندو، به آن ها وارد ساختند.

از سوی دیگر، بسیاری از باستان شناسان بریتانیایی نیز با اظهار بیزاری و تأسف از اینکه سطوح منقش این مجسمه ها به رنگ آغشته شده و زیبایی آن را پوشانده است، به این روند ضد واهانایی کمک کردند. در مجموع، بریتانیاییها به زیردستان هندی خود آموختند که رنگهای درخشان نشان دهنده ذوق و سلیقه افراد پست است؛ و جالب توجه اینکه هندیان نیز این درس را به خوبی فرا گرفتند.

اما فقط میراث سیاسی مستعمراتی نبود که باعث از دور خارج شدن تدریجی واهانا در هند شد، در میان سنت های هند و نیز واهانا همواره در حاشیه و در جایی بین هنرهای بومی و هنر کلاسیک بوده است.

از سویی، معنا و مفهوم سمبولیک خود واهاناها نیز به این مطرود شدن، کمک کرده است. چرا که طبیعت آنها، در هیئت شمایل های مقدس بیان کننده طبیعت چندگانه زندگی آدم و حوا، گذشت زمان و حتی نزول شأن آن هاست. پس، از دیدگاه هندوئیسم واهانا هنر مقدس خیابان ها و توده مردم است. با وجود این، و با همه اهمیتی که این واهاناها دارند، بسیاری ویژگی های خاص، آنها را شبیه حیوانات چوبی چرخ و فلک می کند. اما مهم آن است که هنوز برای جشن های مذهبی واهانا ساخته می شود و با همه تشابه آن به چرخ و فلک های اروپایی، این وسیله نقلیه وسیله ای است مقدس و قسمتی از لطف عالمی که در آن خدایان، فرشتگان و انسان ها، در جایی خارج از معبد همچون، خیابان، با یکدیگر می آمیزند و ممزوج می شوند؛ در حالی که دست فروشان دوره گرد بادبادک و آب نبات می فروشند و عده ای به پخش نذورات خود مثل نارگیل و کافور مشغول اند و بعضی نیز با برپاکردن چرخ و فلک های واقعی اجازه می دهند کودکان بر آنها سوار شوند. پس، واهاناها بهترین تجلی شکلی است سنتی، تبدیل شدنی و موقت از دو دیدگاه دین شناسی و زیبایی شناسی.

در بررسی انواع واهاناها در فرهنگ هندو میتوان به سه دسته مشخص اشاره کرد: دسته اول، واهاناهایی که به اصطلاح «این دنیایی» خوانده می شود. این واهانا در مقایسه با سایرین موقعیت پایین تری دارد. این دسته، نماینده ارواح حیواناتی است که در مراسم قربانی استفاده می شود؛ دسته دوم، واهانایی است به نام «شفاعت کننده/آن دنیایی». این دسته به لحاظ ارتباط مستقیم با خدایان، منزلت بیشتری در هندوئیسم دارد. این واهاناها حامل خدایان و حاملان آن هاست؛ دسته سوم، واهاناهای سلطنتی برای نشان دادن جلال و شکوه دستگاه سلطنتی و در ضمن برای جلوۂ خدایی دادن به پادشاهان در مراسم سلطنتی استفاده می شود.