کرمانشاه

آثار دوره اسلامی در معبد ناهید کنگاور

آثار باقی مانده از این دوره از ابتدای اسلام است تا سده هفتم هجری که پس از یک دوره ی فترت طولانی مجددا از دوره ی صفویه شروع و به اواخر قاجاریه ختم می شود. بناهای دورهای اولیه اسلامی با آثار باستانی ساسانی و پارتی مخلوط شده و بیش تر آثار قبلی را نیز از بین برده است. مصالحی که در سه قرن اول اسلام در این مکان به کار گرفته شده قلوه سنگ و آجر و چینه است. تکه سفال هایی که از این دوره به دست به اشکال مختلف و بدون لعاب است.

سفال ها با نقوش کنده و یا برجسته از گل و گیاه و در بعضی از تکه سفال ها نیز آیاتی قرآنی با مرکب سیاه به خط اولیه اسلامی جهت تزیین به وسیله سفال گر مورد استفاده قرار گرفته است. تکه سفال های زیادی از داخل چاه هایی که در نقاط مختلف این طبقه حفاری دیده شد به دست آمده که بسیار جالب می باشند. سفال ها معمولا با لعابی سبز رنگ پوشیده شده و با قلم سیاه با کمک خطوط کوفی، تزئین گردیده اند. بر لبه و بدنه ظروف نقوش کنده گل و برگ و اسلیمی با زیبایی خاص دیده می شود. سفال ها عموما به رنگ های سبز، کرمی، آجری و رنگارنگ می باشد که نوع سفال نیشابور را به یاد می آورند. یکی از بناهای بسیار جالب و در عین حال سالمی که از این دوره تمدنی باقی مانده، بقایای حمامی می باشد که با توجه به خصوصیات آن احتمالا به سده چهارم ه.ق تعلق دارد. این حمام دارای گخنن و کانال های هدایت کننده حرارت است. لوله های آب رسانی که از تنبوشه بوجود آمده، کانال های فاضلاب، چاله حوض، محوطه رخت کن و سایر.

احتياجات یک حمام هنوز باقی است. در شالوده و بنیان این حمام از سنگ های بسیار بزرگ لاشه و قلوه ای است که از پی بنای معبد اصلی برداشته شده است. مصالح اصلی از آجر و به طور کلی یکی از ساختمان های دل انگیز است. اندازه ها و مشخصات بخش های مختلف آن به قرار زیر است: کوره و اجاق که محوطه ای با مصالح آجر و در جبهه شمالی واقع است. محوطه سوخت به اندازه ۱۱۰x۱۰۸ سانتی متر و کف آن از سنگ است. سه کانال با سقف قوسی شکل که هر کدام ۱۹۹ سانتی متر درازا دارند از این اجاق حرارت حاصل را به دو بخش پیوسته می رسانند. اندازه محوطه اول ۲۸۰ × ۲۸۰ سانتی متر است. این محوطه به وسیله سه کانال حرارتی مجددا به محوطه دیگری به ابعاد ۲۸۰ × ۲۸۰ سانتی متر منتهی می گردد.

در انتهای محل اخیر، سه لوله دود حاصل را به خارج هدایت می کند. کف این دو قسمت با آجرهای به ابعاد ۳۸در ۳۸ در۷ سانتی متر شبکه بندی شده است. تعداد آجرها ۱۸ عدد و در روی هر آجر لوله های سفالینی به طرز عمودی قرار داده شده است. اندازه این لوله ها که دوده خاکستر اطراف آن را پر کرده ۹۸۲۶ سانتی متر است. این دو محوطه مجموعا در زیر اطاقی واقع شده که دیوارهای آن بین ۸ تا ۱۳ لایه اندود گچ است. ترکیبات آن ها از ساروج و با رنگ قرمز مایل به قهوه ای در بعضی لایه ها مشخص گردیده است. در سراسر طول شرقی اجاق و این محوطه ها تأسیساتی از قبیل رخت کن، محوطه داخل و چاله حوض فاضلاب و غیره وجود دارد. آثار دوره سلجوقی بر اثر آتش سوزی، دست خوش ویرانی و تخریب شده است.

اثر این آتش سوزی بر روی دیوارهای چینه ای متعلق به این دوره دیده می شود. از این زمان تا عصر صفوی نزدیک به سه قرن هیچ گونه اثری نمایش گر هنر و معماری دوران مغولی، ایلخانی و تیموری باشد، دیده نمی شود. از دوره صفویه بقایای معماری ضعیفی که در معماری دوره قاجار حل شده است، دیده می شود. قسمت بزرگی از ویرانی بنای معبد ناهید به این زمان یعنی صفویه و قاجار تعلق دارد. اهالی محل نیز با احداث کوره هایی جهت تهیه گچ و آهک برای ایجاد ابنیه جدید قصبه کنگاور بر روی آثار باستانی به خرابی و نابودی این بنای عظیم کمک کرده است. اهالی قصبه کنگاور از زمان های دور تپه ناهید را (محله کچ کن) می خوانند.

معماری ستون ها در معبد کنگاور

وضع قرار گرفتن ستون ها روی اضلاع آن به صورت زیر است:

ستون ها در یک ردیف از منتهی الیه گوشه ی جنوب شرقی بر سطح دیوار شروع به ترتیب یازده ستون تا بالاترین پله سمت راست کشیده شده است. از گوشه ی جنوب غربی نیز به همان ترتیب تا بالاترین سمت چپ یازده ستون استوار شده است. هر یک از ستون ها از پایین به بالا یعنی یک مجموعه ستون بندی که عبارت از پایه ستون و تن ستون و سر ستون باشد در زمان استقرار ۳۵4 سانتی متر بلندی دارد. قطر پایه ستون ها ۱۸۰ و ۱۷۲ سانتی متر و قطر تن ستون ها برخی ۱۹۵ و بعضی ۱۶۰ سانتی متر است. فاصله بین دو ستون از محوری به محور دیگر ۷۵ سانتی متر است. معبد آناهیتا در کنگاور قبل از اینکه تحت نفوذ هنر یونانی و یا هلندی باشد از هنر هخامنشی مایه گرفته و متاثر شده است.

دیوار شرقی معبد آناهیتا با قطر ۱۸ متر از گوشه جنوب شرقی تا ۱۲۰ متر دارای یک متر ردیف ستون است که تعداد آن ها احتمالا بین ۲۰ تا ۲۶ ستون می باشد در حال حاضر ۱۹ ستون آن با حفاری بیرون آمده که همگی سالم و کامل (ته ستون - تن ستون - سر ستون) می باشند. دیوار شرقی پس از ۱۲۰ متر با زاویه ی ۹۰ درجه به طرف شرق و منحرف شده و پس از ۲۰ متر دوباره در جهت دیوار اصلی متوجه شمال می شود و باز پس از ۲۰ متر با زاویه ۹۰ درجه به سمت غربی یعنی دیوار اصلی می پیچد. این پیش روی وسیع دیوار سکو بزرگی را در بلندترین نقطه معبد به وجود آورده است.

چنان چه به طرح فلاندن توجه شود می بینیم که وی در این جبهه سه ردیف ۸ تایی ستون که مجموعا یک صد و چهل و چهار ستون می گردد ارائه داده و همچنین دیوار را در یک خط مستقيم رسم کرده است که صرفا تصوری بیش نیست. دیوار غربی که به موازات دیوار شرقی از شمال به جنوب کشیده شده یکی از سالم ترین قسمت های بنای معبد ناهید را تشکیل می دهد. دیوار حجاری شده در انتهای دکان ها و حیاط خانه هایی که هنوز خراب نشده اند گواه این ادعا می باشد. از دیوار شمالی به علت انجام نگرفتن حفاری فقط قسمت هایی که در کوچه ی واقع در شمال بنا است می توان بخش هایی را دید.

در پای دیوار شرقی بنای ناهید گورستانی صخره ای که به دوره ی پارتی تعلق دارد در حفاری سال 49 حفاری گردید. اموات در این قبر طوری خوابانده شده بودند که صورت آن ها رو به بنای معبد ناهید قرار داشت. با توجه به مقاله آقای سیف اله كمانبخش فرد در مجله ی باستان شناسی و هنر ایران، سه نوع مقبره در جبهه ی شرقی معبد تشخیص داده شده است:

نوع اول که ۲۰۰ سال پیش از میلاد تا آغاز میلادی است: این نوع قبور صخره ی طبیعی را به ابعاد ۶۰ × ۲۰۰ سانتی متر کنده و مرده را درون آن به حالت خوابیده و به پهلو یا طاق باز صورت رو به معبد قرار داده اند. جهت های شرقی و غربی و یا شمالی و جنوبی انتخاب شده است. در بعضی موارد دست چپ اموات به حالت احترام بر وری سینه قرار داده شده است. این نوع دفن قبلا در دوره هخامنشی نیز معمول بوده است.

در چند نوع از این قبور سکه هایی از دوره ی (پادشاه اشکانی) ۵۹ تا ۳۶ ق.م و فرهاد اول (اشک پنجم) ۱۷۱. ق.م تا کنون به دست آمده است سکه ها درست در زیر جمجمه مردگان قرار داده شده است بطوری که از نظر تاریخ نگاری این نوع قبور را با شناسنامه نامیدیم. به همراه این سکه ها از این قبور، تیغه های برنزی، دستبند، یک جفت گوشواره طلا که بر دسته های آن نقش انسانی بال دار با نقش رزاس شش پر دیده می شود و همچنین ظروف سفالین از قبیل قمقمه و غیره بدست آمده است.

نوع دوم قبوری است که به دوره میانه سلطنت پارت ها تعلق دارد و از نوع اول جدیدتر است: در این دوره اموات را در تابوت های سفالین بدون لعاب و زینت به طوری که طول آن ها ۳۰× ۲۱۰ سانتی متر و ژرفای ۳۰ سانتی متر قرار داده و تابوت را در محوطه ای به همین اندازه که در صخره طبیعی کنده شده، دفن نموده و روی تابوت را بوسیله در پوش سفالین و یا ورقه های سنگ آهک مسدود نموده اند، جهت این تابوت نسبت به قبور نوع اول (شمالی، جنوبی) است که مرده در آن بصورت تقریبا طاق باز رو به معبد قرار داده شده است.

کودکان را هم در تابوت های کوچک تر دفن نموده اند. در دوره ی ساسانی بیشتر به جای نقوش نام خانواده های مختلف را که به پهلوی ساسانی نقد شده است و می بینیم چون: ((پیروس، و پیروز و شهریور و خرت...)) بیشتر این نوشته ها و نقوش بر روی سنگ های لاشه ای که در داخل پی دیوار اصلی شرقی و جنوبی قرار دارند، دیده می شود. این نوشته ها در پشت سنگ های حجاری شده ای که در ملاط گچ داخل دیوار قرار گرفته اند نقد شده است. آقای کمانبخش با توجه به وضع خواص سنگ ها و نوشته های آن ها، معتقدند که باستی این بنای عظیم در اواسط دوره ی ساسانی تعمیر کلی شده باشد.

نوشته های بیش تر در پشت حجاری ها منقدرند که در ملاط گچ داخل دیوار از نظرها پنهان بودند و این نیز دلیل خوبی است که در دوره ساسانی به عنوان تفتن بر سنگ ها ننوشته اند بلکه ابتدا بر پشت سنگ مطالب و منظور را نگاشته اند و سپس آن را کار گذاشته اند. سفال های بدست آمده این دوره پارتی به اشکال و فرم ها با ضمیرهای مختلف می باشد. بعضی از تکه سفال ها بقایای خمره هایی هستند که بسیار خشن و قرمز رنگ می باشند. و بعضی دیگر ظروف کوزه ای شکل است با دو دسته ی هماهنگ که خمیره ی این سفال مانند خميره ها با شن نرم همراه است.

معماری معبد کنگاور

رومن گیرشمن، باستان شناس فرانسوی که بیش از ۳۰ سال سرپرستی کاوش های علمی هیات فرانسه در ایران را داشت و در بعضی نقاط ایران به خصوص شوش و خوزستان حفاری کرده است. بنای معبد (کنگاور)، پرستش (آریمتیس) آناهیتا دانسته اند و آن را با بقایای معبد (كرهه) (خورهه) و ((لائودسیه)) در نهاوند در دروان سلوکیه ها طبقه بندی کرده و طرح آن را غربی می دادند. در معبد کنگاور، پرستش گاهی با طرح غربی ساخته شده و تصور می رود در حدود ۲۰۰ ق.م بنا شده باشد. در ساختمان اصلی، استعمال قطعات سنگی سطحه ی تخت جمشید تقليد شده. اما ستون های آن ها دارای سر ستون ((دری)) است. که بر فراز آن ها تخته سنگ های (کرنتی) قرار گرفته است. در کرهه هم معبدی ست که طبق طرح غربی ساخته شده است.

لوئی واندنبرگ، باستان شناس بلژیکی این بنا را معبدی مربوط به ۲۰۰ سال پیش از میلاد مسیح دانسته و بنای آن را به سلوکی ها منسوب می داند. کنگاور دارای آثاری از زمان سلوکی ها می باشد که در حدود ۲۰۰ سال پیش از میلاد ساخته شده است. از معبدی که برای الهه آناهیت در این محل ساخته شده بود بیش از چند ستون باقی نمانده است. ساقه این ستون ها صاف بوده و سر ستون آن ها از نوع سر ستون دری می باشد. که روی آن یک بالش کرنتی قرار داده اند.

پرفسور ارنست هرتسفلد آلمانی بنای کنگاور را معبدی از دوران اشکانیان دانسته و آن را یکی از بزرگ ترین معابد دنیای باستان می داند. (لارمتین) در یکی از سفرهای خود به ایران از روی کتاب تاریخی که به زبان انگلیسی بود نوشته بود که این قلعه بت خانه بوده است. عروس نمرود آن جا را ساخته که از ان تاریخ تا به حال سه هزار سال است و کنگاور سر حد ایالات لرستان است. کاوش های علمی هیات حفاری کنگاور از سال ۱۳۹۷ الی ۱۳۵۶ هجری شمسی کاوش های علمی در بنای کنگاور در سال ۱۳۶۷ هجری شمسی با برنامه های وزارت فرهنگ کاوش های اداره کل باستان شناسی به سرپرستی آقای سیف الله کامنبخش فرد آغاز شد که هنوز هم (۱۳۵۶ هجری شمسی) ادامه دارد. از خداوند موفقیت بیش تری را برای او خواهانم.

فصل اول حفاری در تابستان سال ۹۷ شروع شد و سه ماه ادامه یافت. حفاری در سال ۱۳۶۸ متوقف بود و مجددا در تابستان سال ۶۹ فصل دوم حفاری به مدت چهار ماه ادامه یافت. فصل سوم برای مدت سه ماه از سال ۱۳۵۱ و فصل پنجم برای مدت دو ماه از سال ۱۳۵۲ ادامه داده شد. در سال های ۵۳ و 54 هیات به جای حفاری آنچه را که می توانستند بازسازی و تعمیر و کردند. طرح کاوش و احیای این بنای باستانی از برنامه چهارم عمرانی کشور و کمک سازمان برنامه برخوردار بوده است. به این ترتیب که با خرید دویست و ده خانه و دکان که در نقاط مختلف سطح و جوانب بنا قرار داشتند و تخریب و خاک برداری نیز انجام پذیرفته است. بنای آناهیتا بر پشته ای از صخرهی سنگی ساخته شده است.

اختلاف بلند ترین سطح این پشته با پست ترین بخش آن که هم سطح اراضی اطراف است به سی متر می رسد. دیوار جنوبی در سر تا سر اراضی خود در این سطح پست قرار دارد. بنای اصلی چهار ضلعی است که در ازای دیوار آن ۲۳۰ متر پهنای دیوار آن ۲۲۰ متر است. قطر این دیوار در بیش تر نقاط ۱۸ متر است. این قطور (دیوار) به مثابه ایوانی است که بر لبه خارجی آن یک ردیف ستون استوار بوده است. دیوار جنوبی که از شرق به غرب کشیده شده از بیست و هشت متری گوشه ی جنوب شرقی و همچنین گوشه ی جنوب غربی دیوار، پلکان های اصلی بنا شروع می شود. پلکان ها دو طرفه می باشند که چسبیده به دیوار قرار دارند و کاملا قابل مقایسه با پلکان دو طرفه ی تخت جمشید است. در ازای این پلکان دو طرفه ۱۵ متر و در ازای هر پله ۵۲ سانتی متر و بلندی هر سنگ پله 8 / 16 سانتی متر و سطح هر پله ۳۲ سانتی متر است. تعداد سنگ پله های هر طرف از سی به بالا است.

فواصل سنگ پله ها در جهات حرکت برابر است با ۲۷، ۲۹، ۳۱، ۳۳ سانتی متر فواصل متغير پله ها شاید بدان جهت بوده که سنگ تراشان و معماران باستانی تابع محیط بوده و زوایا و خطوط را در طبیعت صخره های سنگی دور دست جستجو می نمودند تا بتوانند از آن نواحی سنگ مورد نیاز خود را به پای کار آورند و با تغییری بس جزیی اندازه و شکل مطلوب را بدست آورند. آقای سیف الله کامنبخش فرد جدول مقایسه ای از عناصر و اجزاء معماری کاخ آپادانای تخت جمشید با وجوه معماری بنای آناهیتا کنگاور در مقاله ی جامع خود در مجله ی باستان شناسی و هنر ایران تحت عنوان کاوش های علمی در کنگاور ارائه داده اند که بسیار ارزنده و جالب است.

اختلاف سطح بین پست ترین نقطه ی ناهید یعنی سطح اراضی اطراف تا بالای دیوار جنوبی بین هشت تا یازده متر و از آن جا تا سطحه ی سکو دوم هشت تا یازده متر است. بنابراین اختلاف سطح پست ترین تا بلندترین نقطه ی بنای ناهید حدود سی متر است. به این ترتیب بنای ناهید بر روی این پشته بایستی به صورت پله، پله باشد و این همان شکلی است که ما در بناهای عهد هخامنشی که بر روی صخره و پشته های طبیعی ساخته شده، می بینم.

در ازای سکوی بالایی ۹۶ متر و پهنای آن ۹۳۲ سانتی متر و بلندی آن در قسمت جنوبی که مشرف به دیوار جنوبی و پلکان دو طرفه است ۳۵۰ سانتی متر است. بلندی قسمت شمالی سکو که به پشته تکیه دارد نزدیک به ۲۰۰ سانتی متر است. مصالحی که در این سکو به کار رفته سنگ لاشه و تخته سنگ های بزرگ با ملاط گچ است که به شکل بسیار جالب و استواری در یک خط تراز محکم ساخته شده است. دو گوشه ی دیواره ی سکو در خط شمالی، جنوبی به فاصله مساوی از محور تقارن بنا، قرار گرفته است.

معرفی مکان های گردشگری کنگاور کرمانشاه

بلوک کنگاور

بلوک فش:

در شمال و شمال غربی کنگاور، از شمال به بلوک جلگهی افشار اسد آباد و بلوک خدابنده لو بخش صحنه، از شرق به بلوک گودین، از جنوب به بلوک سلطان آباد و قصبه ی کنگاور و بلوک قزوینه، از غرب به بلوک خدابنده لو بخش صحنه محدود می شود آبش از سراب فش و سراب گرمه خانی و قنات تامین می گردد. بلوک گودین: در شمال شرق و شرق کنگاور، از شمال به جلگه افشار اسد آباد از شرق به تویسرکان از جنوب به بلوک سلطان آباد و از غرب به بلوک فش محدود می شود. آبش از آب خرم رود و قره چای و سیاه گر و قنات و سی و پنج حلقه چاه تامین می گردد.

بلوک قزوینه: در غرب و جنوب غربی کنگاور، از شمال به بلوک فش، از شرق به بلوک فش و سلطان آباد، از جنوب به بلوک خزل نهاوند و حومه ی صحنه و از غرب به حومه صحنه محدود می شود آبش از آب سراب فش و کبوتر لانه و قنات و سرابی چند تامین می گردد.

راه ها

راه قدیمی همدان به بغداد:

این راه که از قدیمی ترین روزگار تا امروز از آن استفاده می شود در زمان های مختلف با تغییرات مختصری وجود داشته و از محل های زیر می گذشته است: همدان، اسد آباد، پل شکسته، کنگاور و از طریق کرمانشاه و سر پل ذهاب و قصر شیرین به بغداد می رفته اند.

راه قدیمی دیگر از همدان به کنگاور:

همدان، پی سی جان، حصار قره باغی، قاسم آباد خنداب، حسین آبادی سدران، اسد آباد، بهراز، وندرآباد، پل شکسته ، رحمت آباد اراضی دهکده ی تارآواد (طاهر آباد گذشته) به کنگاور می آمده است.

قنات ها

قنات های قدیمی خاک کنگاور:

آب آشامیدنی و کشاورزی بخش کنگاور از چشمه ها و رودخانه ها و قنات های زیادی تامین می شود. شرایط اقلیمی مساعد، چه از نظر برف و باران، چه جنس زمین باعث آن گردیده که در پای پله ها و دامنه کوه ها، چشمه های فراوانی ظاهر گردد. در هم آمیختگی چند چشمه را که تشکیل گودالی بزرگ و پر از آب می دهد به زبان محلی (سرآو)) = سرآب می گویند. سرچشمه ی اکثر رودهای کوچک و بزرگ این منطقه همین سراب ها می باشند. قنات حسن آباد در اراضی دهکده ی حسن آباد در یک کیلومتری شمال غربی کنگاور.

کنگاور

مادر چاه این قنات در نزدیکی دهکده حسن آباد است. محل آفتابی شدن قنات در دویست متری دهکده ی حسن آباد است. آب این قنات به مصرف شرب و زراعت اهالی دهکده می رسد. قسمتی از باغ های غرب کنگاور به وسیله آب این قنات مشروب می شود.

چشمه دوست علی در قصبه ی کنگاور:

این چشمه در ضلع شمال شرقی بنای آناهیتا قرار دارد تا قبل از لوله کشی کنگاور، از این چشمه آب آشامیدنی برداشته می شد. در حال حاضر چشمه کور شده است.

قنات گازر خانی (گازرونی)، در اراضی شمال غرب کنگاور:

یکی دیگر از قنات های کنگاور قنات گازرخانی است در حقیقت قنات گازرخانی چشمه ای است که در پشت باغ موقوفه حاج قنبر علی خان در دو کیلومتری شمال غرب کنگاور قرار دارد تا آن جایی که اهالی به خاطر دارند آب آشامیدنی اهالی کنگاور از این چشمه تامین می شده است در سال های اخیر از این چشمه به وسیله لوله کشی به محل های قصبه ی کنگاور آب رسانی کرده اند.

آسیاب های آبی و یخچال های قدیمی کنگاور:

در اراضی غرب و شمال غربی کنگاور آسیاب های آبی زیادی وجود داشته که امروزه هم بعضی از آن ها به کارند و بقایای بعضی دیگر بر جای مانده است.

بناها و آثار تاریخی محله ی گچ کن کنگاور:

بنای ناهید در محله ی گچ کن کنگاور:

شهرت عمده کنگاور در روزگار اسلامی و هم اکنون به خاطر بقایای بنایی است که پیش از اسلام بر فراز صفه ای در مرکز قصبه ی کنگاور و از سنگ ساخته اند. مورخین و جغرافی نویسان عرب و ایرانی چون: ابن فقیه و ابن رسته و اصطخری و ابن حوقل و مقدسی و ابودلف و یاقوت و قزوینی و مستوفی از این بنا سخن رانده اند:

یاقوت: صفه ای که ساختمان های ساسانیان بر فراز آن بنا شده بیست ذرع بلندتر از زمین است.