فیلم و عقاید در تحلیل فیلم (1)

معمولا هر فیلم برجسته ای افکار و عقایدی را در بر می گیرد که این افکار به صورت نمایشی و غیر مستقیم ارائه می شوند. گاهی اوقات فیلم فقط از یك عقیده واحد پیروی می کند: يك فرضیه فلسفی (پوچی) مثلا در فیلم پیانیست را بکشید (۱۹۶۲)؛ یا یك عقیده اقتصادی (ثروتمندان فقرا را استثمار می کنند) در فیلمی چون آنها به اسبها شليك می کنند، مگر نه؟ (۱۹۶۹)؛ موضوعی روانی ( بشر عمدتا تحت تأثیر انگیزه های ناخود آگاه است) در فیلمی چون روح (۱۹۶۰)؛ با يك اعتقاد اخلاقی ( بشر ذات خوب / بد است) مثل فیلم گنج سیر آمادره (۱۹۴۷).

عقاید يك فيلم اغلب ناشی از تأثير يك فرد است. مثلا طبیعت گرایی بیشتر مبتنی بر تحقیقات چارلز داروین بود. نویسندگان و فیلمسازانی که تحت تأثیر کارهای داروین بودند انسان را موجودی ارائه می دادند که هستی اش تابع وراثت و محیط است. در ادبیات آمریکا، تأثیر عقاید داروین را در يك تراژدی امریکایی و خواهر کریاثر تئودور درایزر، مك تگ اثر فرانك نوریس و مگین دختر خیابانی اثر استفن کرین، می توان یافت. حرص اثر اريك ون اشتروهایم و آخرین خنده (۱۹۲۴) اثر مورنائو نیز نمونه هایی دیگر از داروینیسم اجتماعی هستند.
همچنین انتشار آثار زیگموند فروید تأثیر چشمگیری بر رمانها و فیلمهای قرن بیستم گذاشت. در فرانسه، سالوادور دالی و لوئی بونوئل مشتركا فانتزی سوررئالیستی سگ آندلسی (۱۹۲۹) را ساختند. فیلمهای ژان کوکتو (خون شاعر در سال ۱۹۳۲ و اورفه ۲۴ در سال ۱۹۵۰) و آلن رنه (هیروشیما، عشق من در سال ۱۹۵۹ و سال گذشته در مارین باد در سال ۱۹۶۱) از بسیاری جهات ادامه همین سنت است. واضح است منتقدی که با کشفیات فروید آشنایی داشته باشد بهتر می تواند فیلمهای حاوی افکار و عقاید روانشناسی را مورد بحث قرار دهد.

در بررسی افکار و عقاید یك فیلم مشکل بتوان نقش آثار کارل مارکس را نادیده گرفت. برای مثال، فیلمهای اولیه سرگئی آیزنشتاین و پودفكين نمودار پیروزی پرولتاریاست. اخیرا فیلمهای پیر پائولو پازولینی (انجیل به روایت متی در سال ۱۹۶۴ و تئورما در سال ۱۹۶۹) به طور ضمنی از دکترین مارکسیسم حمایت می کند. به عنوان نمونه، در تئورما اعضای يك خانواده کارخانه دار ثروتمند را ترسیم می کند که تو خالی و رو به زوال هستند و از سوی دیگر، کارگران کارخانه را نشان می دهد که قد راست کرده و به حق از استثماری که می شوند خشم ناكند. ولی يك نویسنده باید در نظر داشته باشد که هر فیلمسازی که به بررسی استثمار اقتصادی می پردازد بالفعل يك مارکسیست نیست؛ بلکه به احتمال زیاد فقط کسی است که از وجود بی عدالتی و نابسامانی¬های زندگی در رنج بوده است.

افکار و عقاید مذهبی از همان آغاز در هنر مؤثر بوده و فیلم هم از این قاعده مستثنا نیست. زندگی ژاندارك منبع الهامی برای کارل درایر در فیلم شور ژاندارك (1928)، همچنین برای ویکتور فلمینگ در فیلم ژاندارک (1948) بوده و بعدها نیز در فیلم سن ژان (۱۹۵۷) اثر اتو پر مینجر مورد استفاده قرار گرفته است، و مطمئنا بسیاری از فیلمسازان معاصر (روبی برسون، فدریکو فلینی، اینگمار برگمان و لوئی بونوئل و عده ای دیگر) ماهیت ارتباط انسان را با کلیسای کاتوليك و خداوند آزموده اند.
روشهای مختلفی برای منتقد وجود دارد تا ارزیابی کند که فیلم شامل چه افکار و عقایدی است. منتقد ممکن است از اینجا آغاز کند که محیط چه نقشی در فیلم مورد نظر دارد (نانوك شمال [۱۹۲۲] اثر رابرت فلاهرتی، و رودخانه اثر پیر لورنتز ۳۳ [۱۹۳۷] دو نمونه روشن از فیلمهایی هستند که محیط موضوع اصلی آنها است) - اگر شخصیتهای فیلم دائما در محیطی بدنما و کسالت آور نشان داده می شوند، نویسنده باید کوشش کند تا چگونگی تأثیر محیط را در سرنوشت بازیگران بررسی کند. ترسیم شخصیتها بسیار مهم است: شخصیتهای تبهکار، شخصیتهای دلسوز و مهربان در فیلم چه کسانی هستند و چرا؟ اگر نهادهای اجتماعی (کلیسا، مدرسه، ارتش) در فیلم ظاهر می شوند، چگونه به تصویر کشیده شده اند؟ دیدگاه فیلمساز نسبت به موضوع خود چیست؟ از چه نوع استعاره ها و نمادهایی استفاده کرده است؟ واقعیت در فیلم چگونه نمایش داده می شود؟ آیا فیلم واقعی است یا خیالی؟

باز هم نمی توان بر این مطلب زیاد تکیه کرد که بررسی عقاید و افکار يك فیلم به روشن شدن موضوع فیلم كمك می کند، زیرا فیلم از توجيهات خاص خود برخوردار است . به بیان دیگر فیلم جانشین اصول فلسفی، مذهبی سیاسی و اقتصادی نیست.
در موضوع «فیلم و عقاید» نویسنده باید مقدمتا به بیان فکر و عقیده (افکار و عقاید) اصلی فیلم بپردازد. عنوان «احساس بیگانگی در فیلم صحرای سرخ آنتونیونی» به طور وضوح دلالت بر این می کند که نویسنده قصد دارد فیلم را از نقطه نظر آثار فیلسوفان اگزیستانسیالیست مورد بررسی قرار دهد؛ به ویژه فلاسفه ای چون نیچه، هایدگر، یاسپرس، سارتر و مارسل. يك منتقد باید احتمالا در بخش عمده مقاله خود به طور مفصل صحنه هایی را که احساس می کند بهترین نمونه «احساس بیگانگی» هستند، مورد بررسی قرار دهد. نتیجه گیری او باید کاملا در جهت ارزیابی آن فکر و عقیده و کارکرد آن در فیلم باشد. مثلا امکان دارد نتیجه گیری کند که وجود این فکر و عقیده مجاب کننده و از لحاظ هنری بسیار به جاست، یا ممکن است استدلال کند که آن فکر و عقیده مزاحم کار هنری فیلم بوده است.
نمونه انتقادی زیر با روش برون نگر بررسی شده است: این نمونه عناصری از دیدگاه «فیلم و جامعه» و «فیلم و عقاید» را در بردارد.

نابردباری، خشونت و پوچی در فیلم رومن پولانسکی: دو مرد و يك كمد
عقیده ضمنی در اثر کوتاه رومن پولانسکی؛ دو مرد و يك كمد، همان عقاید چارلز داروین و زیگموند فروید است. تحقیقات فروید در مورد تکامل و رفتار حیوانی، این نتیجه را داشت که مفاهیم فوق العاده خیالی در مورد خوب بودن فطرت آدمی را بی اثر سازد. تحقیقات اخیر درباره ذات انسان نیز روشن کرده است که غریزه انسان برای تعدی و ظلم حداقل به اندازه غریزه او برای عشق و محبت قوی است. تحقیقات فروید، که عمدتا بر اساس این فرضیه بود که انسان اغلب دستخوش عوامل ناآگاهانه قرار می گیرد، نه تنها از طرف فلسفه های مبتنی بر اصالت عقل در قرون ۱۸ و ۱۹ مورد سؤال قرار گرفت، بلکه راه را برای جنبشهای سوررئالیست و پوچ گرای قرن بیستم هموار کرد.