معرفی شهر باستانی فردوس

معرفی شهر باستانی فردوس

موقعیت جغرافیایی فردوس

شهر فردوس مرکز شهرستان فردوس. واقع در جنوب استان خراسان رضوی در ۵۸ درجه و ۱۰ دقیقه طول و ۳۴ درجه عرض جغرافیایی و ارتفاع ۱۲۷۵ متر از سطح دریا در فاصله ۳۳۵ کیلومتری مشهد قرار دارد. این شهر از شمال با بجستان، از جنوب با ایسک، از شرق با اسلامیه و از غرب با بشرویه همسایه است.

پیشینه تاریخی فردوس

اهمیت و آبادی تون را در سده چهارم هجری، مقدسی با عبارتی روشن تر و مفصل تر خاطر نشان کرده است. او در وصف قوهستان (قهستان) می گوید: سرزمین پهناوری است که هشتاد فرسنگ سنگین در هشتاد است ولی بیشتر آن را کوه ها و دشت های خشک و بی درخت فراگرفته است. قصبه آن قاین و شهرهایش: تون، جنابد. طبس عناب، طبس خرما، خوشت، کری، رقه و خور می باشند. چند صفحه بعد. که به توصیف هر یک از شهرها می پردازد. در مورد تون می گوید: آباد و پرجمعیت است، مردم جولاهه و پشم کار هستند، دانشمندان بزرگ نیز دارد. دژی دارد جامعش در میان شهر است. از کاریزی که در جامع ظاهر می شود می آشامند.

ناصرخسرو هم از اقتصاد کاریزی تون در روزگار خود (سده پنجم هجری) خبر داده است؛ آنجا که می گوید: و آب روان و کاریز دارد. در تفصیل مفصل تری که ناصر خسرو از وضعیت تون به دست داده آمده است: بر صحرایی نهاده است و بر جانب شرقی باغ های بسیار بود و حصاری محکم داشت و در شهر درخت پسته بسیار بود و سرای ها، و مردم بلخ و تخارستان پندارند که پسته جز بر کوه نروید و نباشد. او در ادامه می افزاید: شهر تون شهر بزرگی بوده است. اما در آن وقت که من دیدم اغلب خراب بود و گفتند: در این شهر چهارصد کارگاه بوده است که زیلو بافتندی.

از میان پیشینیان بهترین تصویر را از شهر و حدود آن حمدالله مستوفی به دست داده است. البته وصف مستوفی مربوط به سال ۷۴۰ هجری (سال تالیف نزهت القلوب) یعنی نود سال پس از حادثه قتل عام و ویرانی تون (به سال ۶۵۳) به دست قوم تاتار بوده است. مستوفی می گوید: در اول شهر بزرگ بوده و این زمان شهری متوسط است.

در دوره قاجاریه. یکی از بهترین توصیف های شهری تون را صنيع الدوله در کتاب مشهور خود مرآت البلدان به دست داده است، که هر چند در کلیات با تصویر مستوفی در نزهت القلوب هماهنگ است، در جزئیات با آن تفاوت های اندکی دارد: تون از شهرهای خراسان میانه قاین و طبس واقع است، حصاری محکم دور این شهر کشیده شده است.

میرزا خانلرخان هم که در عصر ناصری به سال ۱۲۹۴ دق به تون سفر کرده، در کتاب خود درباره این شهر می گوید: قدیما شهر معتبر بوده است؛ حالا شهری پر بد نیست. باز می گویند سیصد آب انبار و مسجد دارد.

روز یازدهم شهریور ۱۳۴۷ خورشیدی در حاشیه کویر جنوب خراسان، فردوس، در زلزله ای ویرانگر تخریب شد. چندی پس از آن فردوس کنونی بر بالین مادر جان باخته پا گرفت و زندگی جدیدی را آغاز کرد که چندان هم با آنچه از مام از دست رفته خود به میراث برده بود شباهت و سازگاری نداشت.

در تون از قدیم الایام علما، عرفا، حکما و شعرای فراوانی پرورش یافته اند. اعتمادالسلطنه، صاحب مرآت البلدان در صفحه ۵۸۷، می نویسد: علمای بزرگ بدین ولایت (تون) منسوب اند. از آن جمله اند مولانا معین علامه که اشرف فضلای خراسان بوده و خانقاه و مدرسه رفیع مزینی در این شهر بنا کرده است. علاوه بر آن، علمایی چون علامه محمد حسن فاضل تونی، بدیع الزمان فروزانفر، علاءالملک تونی، محمدجعفر یاحقی و ... در این شهر می زیسته اند.