تاریخ دوچرخه‌سواری در ایران از چه زمانی شروع شد؟

تاریخ دوچرخه‌سواری در ایران

از مغازه حسین آقا شیخ تا خیابان‌های لندن

شاید عجیب به نظر بیاید ولی نقش مسیحیت در شناساندن فرهنگ دوچرخه سواری آنچنان پررنگ است که می‌توان شروع آن را در رکاب‌هایی که مبلغین دینی برای اشاعهٔ مرام مسیحیت، به مکانهای دور می‌زدند جستجو کرد. درواقع از آنجایی که دوچرخه را غربی‌ها ساختند، خود آنها در رکابزنی مسافت‌های طولانی پیشگام شدند.

با پایان جنگ جهانی اول، علاقه عموم به استفاده از دوچرخه زیاد شد؛ مردم خسته از جنگ و خرابی‌ها و نابسامانی‌های آن، با رویکرد به طبیعت، به مسافرت با دوچرخه و رکابزنی مسافت‌های طولانی روی آوردند و در گذر زمان، این رشته شکل و شمایلی ورزشی به خود گرفت.

در ایران اما، برای اولین بار در دوران قاجاریه کارکنان سفارت انگلیس دوچرخه را به ایران آوردند. اولین فردی که در ایران با راه‌اندازی دوچرخه فروشی و کرایه دادن این وسیله آن را به مردم شناساند حسین آقا شیخ بود که در خیابان شمس‌العماره اقدام به این کارکرد و پس‌ازآن فردی مسیحی بنام دادیک دومین مغازه دوچرخه فروشی را تأسیس کرد.

در روزهای عید نوروز سال 1303 خورشیدی گروهی کوچک از معلمین ورزش مدارس تهران به‌قصد زیارت مسیر تهران-قم را در جاده‌های سنگلاخ آن روز رکاب زدند و نخستین رکاب‌زنی مسافت‌های طولانی را به نام خود ثبت کردند.

اعضای آن گروه را اسماعیل بازرگان، مرتضی گیاهی، ناصر قلی رفیع و غلامحسین مفید تشکیل داده بودند.

اما از سال‌های نیمهٔ اول دههٔ بیست خورشیدی، سفر با دوچرخه وارد مرحله دیگری شد؛ در سال 1322 یک مجله ورزشی به نام "نیرو و راستی" که زیر نظر یک نهاد باشگاهی ورزشی به همین نام چاپ می‌شد، پا به عرصهٔ مطبوعات کشور گذاشت. این مجله در کنار شناساندن رشته‌های مختلف ورزشی و معرفی قهرمانان هر رشته، انگیزه دوچرخه‌سوارانی شد که مسیرهای طولانی را طی می‌کردند.

در سال 1325 دو دوچرخه‌سوار مشهدی، یعنی محمود وحدتی و محمدرضا فرازی تصمیم گرفتند طی برنامه‌ای، دور ایران را رکاب بزنند. این دو که از قهرمانان دوچرخه‌سواری کشور در مادهٔ استقامت بودند، برنامهٔ خود را در زمستان سال 1325 آغاز کردند.

در میانهٔ این راه طولانی و طاقت‌فرسا، فرازی از ادامه کار بازماند اما محمود وحدتی مسیری را که در آغاز اعلام کرده بودند، به‌تنهایی پی گرفت و در تابستان 1326 با موفقیت به خط پایان رسید و نخستین برنامهٔ دور ایران را به ثبت رساند.

در سال 1328 یک دوچرخه‌سوار فرانسوی به نام "لیونل برانس" که مسیر پاریس تا سایگون (پایتخت سابق ویتنام جنوبی) را طی می‌کرد، در مسیر خود در ایران، هنگامی‌که به تهران رسید، مورد استقبال گرم علاقه‌مندان و تیم‌های دوچرخه‌سواری قرار گرفت و آن‌ها را به این فکر واداشت که برنامه‌های برون‌مرزی انجام دهند و در جاده‌های سرزمین‌های دیگر هم رکاب بزنند.

آن روزها مسیرهای "تهران-آنکارا-تهران" و "تهران-بغداد-تهران" و همچنین "تهران-کابل-تهران" گذرگاه‌هایی بودند که دوچرخه‌سواران ایرانی طی برنامه‌های مختلف، برای رکاب زنی انتخاب می‌کردند.

اما مهم‌ترین برنامه برون‌مرزی آن سال‌ها، رکاب‌زنی مسیر تهران تا لندن بود که در سال 1329 توسط ورزشکار ارمنی کشورمان "آشوت آودیان" انجام شد. این مسیر نزدیک به 9 هزار کیلومتر مسافت داشت و اخبار آن پایتخت به پایتخت از مطبوعات و رادیو انعکاس یافت. در روز بازگشت وی به تهران که با پرواز صورت گرفت، در فرودگاه مهرآباد خیل عظیمی از جوانان و علاقه‌مندان، به استقبال وی رفتند. داستان سفر با دوچرخه از تهران تا لندن، مدت‌ها موضوع موردبحث محافل ورزشی آن روزگار بود.

اما متأسفانه آن روزهای خوش دوام نداشت. در سال 1332 صاحبان کودتای 28 مرداد محل باشگاه و مجله نیرو و راستی را به آتش کشیدند و آن را از بین بردند.

خانم منیر مهران که پس از درگذشت همسرش منوچهر مهران در سال 1326(مدیر و مؤسس باشگاه و مجله نیرو و راستی) چند سال عهده‌دار این دو تشکیلات مهم بود؛ با وقوع این فاجعه، دیگر نتوانست به فعالیت خود ادامه دهد.

بعدازآن رخداد تلخ، دوچرخه‌سواران مسافت‌های طولانی، دیگر نه حامی داشتند و نه انگیزه‌های گذشته را. به این شکل، چراغ رشته "رکاب‌زنی مسافت‌های طولانی" به خاموشی گرایید و به‌مرورزمان، این رشته ورزشی به فراموشی سپرده شد.

اما دوره دوم فعالیت دوچرخه‌سواران مسافت‌های طولانی، پس از سه دهه فراموشی، از سال 1360 دوباره آغاز شد و تا به امروز مراحل مختلف و روزهای پرفرازونشیبی را تجربه کرده است.