آتش‌نشانی در ایران از چه زمانی آغاز به کار کرد؟

تاریخ آتش‌نشانی در ایران

بزرگ‌ترین اختراع بشر، کشف آتش است. همانی که جهان را از ظلمت درآورد و سبب طرقی بی‌نظیر نسل انسان شد. همه صنایع ساخته‌شده به دست بشر از آن روز تاکنون به‌طور مستقیم به کمک آتش ساخته‌شده‌اند؛ اما به همان اندازه که آتش نیز در رشد و تعالی انسان مؤثر بود به همان اندازه هم‌نسل‌ها و شهرها و امپراتوری‌ها را از میان برده است.

آتش‌سوزی در ابتدا توسط خشم طبیعت و پس‌ازآن به‌واسطه جنگ‌های خونین سپاهیان مختلف و لشکرکشی‌ها به وقوع پیوسته و درنهایت با ورود صنعت به زندگی ما، توسط دست خودمان یعنی صنایع و وسایل مورداستفاده در زندگی امروزی‌مان به سمت شعله‌های سرکش می‌رویم.

وجود همه این‌ها، انسان را به فکر مبارزه با این بلای طبیعی/غیرطبیعی انداخت. البته قرن‌ها طول کشید تا این روش مبارزاتی از شکل سنتی و تجربی به شکلی سازماندهی‌شده برسد.

با گذر از داستان تمهیدات مهار آتش در سپآه اسکندر مقدونی و راهکار مصریان باستان برای اطفاء حریق، تقریباً از اوایل قرن هفدهم بود که این مهم شکل و شمایلی منظم به خود گرفت و آهسته آهسته خود را تجهیز کرد و قوی شد.

در ایران، بسیاری ایده اولیه تشکیل سازمانی در این خصوص را به امیرکبیر و سودای وی برای ترقی کشور نسبت می‌دهند که عمر کوتاهش مانع تحقق این مهم و بسیاری از تغییرات حیاتی در ایران شد؛ اما آنچه به‌طور رسمی و بر طبق اسناد وجود دارد حاکی از آن است که در سال 1221 نظامیان روسیه تزاری به دلیل اشراف سیاسی و اجتماعی بر شهر تبریز که در آن زمان پایتخت و مقر ولیعهد بود و به‌صرف حفظ منافع مادی خود، یک واحد آتش‌نشانی در این شهر ایجاد کردند که برج آتش‌نشانی این شهر یادگار بجا مانده از همین اتفاق است و لوازم و تجهیزاتی که از آن باقی‌مانده در موزه آتش‌نشانی تهران نگهداری می‌شود.

وجود پالایشگاه نفت در شهرهای آبادان و مسجدسلیمان و ضرورت حفظ تأسیسات ایجادشده سبب شد تا سازمان‌های مشابه بعدی در آنجا تشکیل شود.

پس‌ازآن، ایجاد زیرساخت‌های اقتصادی در نقاط مختلف کشور، لزوم تأسیس واحدهای اتفاق حریق در سراسر کشور را به وجود آورد. در تهران 1303، قزوین 1303، اهواز 1304، بندر انزلی 1305، شهر رشت 1305، مشهد 1312، زنجان 1327، اصفهان 1328 و شیراز 1329 اولین پایگاه‌هایی آتش‌نشانی تأسیس شد.

داستان تهران دراین‌بین، حکایت متفاوتی دارد. وقتی‌که برای اولین بار و در سال ۱۳۰۳ شمسی در گاراژی به نام حسنی در سه‌راه امین‌حضور توسط یک ژنرال روسی با چند دستگاه اتومبیل (N.A.G) و با ۱۵ نفر کارکنان از درجه‌داران نظامی شروع به کار نمود و در سال ۱۳۰۷ با پیگیری تیمسار کریم آقا بوذرجمهری که گویا سرپرست بلدیه بوده، گورستان قدیمی موجود در میدان حسن‌آباد (ایستگاه آتش‌نشانی فعلی) تبدیل به اداره ماشین‌های آب‌پاش شد که تجهیزات آن همان چهار دستگاه اتومبیل و کارکنان مربوطه بوده و فلسفه وجودی آن نهایتاً آب‌پاشی معابر، خیابان‌ها و آبیاری درختان شهر و گاهی نیز حضور در حوادث و آتش‌سوزی‌هایی بود که آن زمان به وقوع می‌پیوست. در سال 1326 این پایگاه‌ها به 5 ایستگاه افزایش یافت و امروزه تعداد ایستگاه‌های حریق تهران در حال رسیدن به بیش از 130 مورد می‌رسد.

ورود متخصصان آلمانی و روسی به این سازمان، خصوصاً شخصی به نام موسیو وال رول آلمانی با تعلیمات و تجهیزات مختصر خود، به اداره اطفائیه سروشکلی داد که موجب توجه مسئولان شهرداری قرار گرفت. وقوع آتش‌سوزی‌های بزرگ و متعدد که محصول توسعه‌یافتگی تهران و صنعتی شدن اقتصاد بود با تهیه تجهیزات مبارزه آتش و آموزش کارکنان حرفه‌ای، شرایطی را به وجود آورد که دومین ایستگاه آتش‌نشانی در شمیرانات تأسیس و تا سال ۱۳۲۶ همین دو ایستگاه فعالیت داشتند که البته پاسخگوی نیازهای شهر نبودند به همین دلیل طرح ایجاد سه ایستگاه دیگر آتش‌نشانی در دروازه دولاب و جنوب میدان مولوی و همچنین در چهارراه عباسی ریخته شد که با تلاش روسای وقت آتش‌نشانی پس از دو سال این ایستگاه‌ها در سرویس آتش‌نشانی شهری قرار گرفتند.

وقوع حوادث متعدد طبیعی و عمدتاً غیرطبیعی که حاصل گسترش یافتن پایتخت بود باعث تأسیس واحدی با عنوان گروه «امداد و نجات» در سال ۱۳۴۰ در ایستگاه حسن‌آباد شد تا در کنار آتش‌نشانان کار نجات و کمک‌رسانی را بر عهده بگیرند.

با گسترش فعالیت‌ها و تسلط شهرداری تهران و نیاز به افزایش فضاهای ایمن و آگاه‌سازی فرهنگ ایمنی در سطح جامعه، برنامه‌هایی بنیادی مانند آموزش شهروندان و ایجاد ساخت‌وسازهای استاندارد و مقاوم در برابر زلزله و مطابق با استانداردهای جهانی در دستور کار قرار گرفت که این رویه کماکان ادامه دارد.