تاریخ بیهقی

تاریخ بیهقی

تاریخ مسعودی معروف به تاریخ بیهقی یکی از آثار گرانبهای نثر فارسی و تاریخ و نمایانگر نهایت هنر نویسندگی تاریخ نگار نادار ایران ابوالفضل محمدبن حسین بن بیهقی دبیر است.
بیهق نام قدیمی بخشی از خراسان بوده است که شهر بزرگ آن اکنون سبزوار است که ابوالفضل محمد بن حسین بیهقی نویسندة و تاریخ نویس بسیار توانا در آنجا بالیده است. او به نیابت از نصربن مشکان دبیر سلطان محمود غزنوی بود و بعد از مرگ سلطان محمود،دبیر سلطان مسعود غزنوی، دبیر سلطان مودود، و در نهایت دبیر سلطان فرخزاد. پس از پایان سلطنت فرخزاد او انزوا اختیار کرد و به نوشتن مشغول شد و زینه الکتاب را نگاشت که مربوط به تاریخ ناصری از اول حکومت سبکتگین تا حکومت سلطان ابراهیم است و تاریخ حکومت انها را روز به روز نوشته است.(ابوالحسن علی بن زید بیهقی)
بیهقی در دیوان رسالت غزنویان چندان امانت و درستی و شایستگی از خود نشان داد که « خزانة حجت» (جایی که اسناد مهم و ضبط کردنی را در آ/نجا می گداشته اند) را به او سپردند.

بیهقی که با حمایت سلطان مسعود در سالهای پایان پادشاهی او از ناسازگاری بوسهل زوزنی که ریاست دیوان بود در امان ماند و پس از آن در دوران حکومت عزالدوله ابومنصور عبدالرشید بن محمود سبکتگین هفتمین امیر غزنوی خود صاحب دیوان رسالت امیر شد. اما دیری نپایید که با حیلة حاسدان و تهمت بداندیشان از کار برکنار شد و به زندان افتاد. بیهقی به دست طغرل غلام گریختة سلطان محمود که بر علیه عبدالرشید شورش کرده بود به قتل رسید.
او پس از رهایی از زندان از کار دیوان کناره گیری کرد و در تنهایی خود به تألیف و تدوین پرداخت. بیهقی نگارش تاریخ را در 63 سالگی در سال 448 آغاز کرد و در فرصت بیست و دو سالة آخر زندگی این کار بزرگ را که حاصل عمر اوست به پایان رسانید.

بیهقی برای نگارش کتابش در دیوان رسالت غزنوی مقدمات این کار بزرگ را فراهم آورده و به مطالعه کتب معتبر تاریخی اهتمام ورزیده و سالها به ثبت و ضبط وقایع روزانه و یادداشت کردن آنها بر تقویمها پرداخته؛ به گونه ای که هر چه به چشم دیده یا از کسانی که بر گفتار آنان اعتماد دارد شنیده یا برکتب معتبر دیده همه را با قلم توانای خود برکاغذ آورده است.به گفته اهل فن تاریخ نگاری، بیهقی شیوة دقیق علمی را در نوشتن کتابش بکار برده است.
«من که بوالفضلم کتاب بسیار فرو نگریسته ام خاصه اخبار و از آن التفاطها کرده...»
« من که بوالفضلم این روز نوبت بودن، این همه دیدم و بر تقویم این سال تعلیق کردم..»

بیهقی معیارگردآوری اخبار را در راستگویی، ثقه بودن گوینده و گواهی دادن خرد بر درستی آن می داند، او در تلاش است که قاعده و شرط تاریخ را در همه جا رعایت کند و اخبار را بی کم و کاست ثبت و ضبط کند.و گاهی از مردان راستگو و خردمندی که او را در فراهم کردن اخبار درست و اسناد تاریخی در ایام انزوا او را یاری داده اند یاد می کند.مانند: بومنصور مستوفی و عبدالملک مستوفی
بیهقی در انتقاد از همه بی پرده سخن می گوید. مانند:لشکرکشی نابخردانه امیر مسعود به آمل، یا دریک جا ضمن برشمردن منش های خوب بونصرمشکان به لجاجت او انتقاداتی دارد، او به عالمان بی عمل نیز می تازد و...
اعتقاد فلسفی بیهقی دربارة انسان از لابه لای خطبه های کتاب کاملا آشکار است این مورخ دانا انسان را به شناخت ذات خویش که بر پایة معرفت است فرا می خواند و مردم را بداشتن دل انسان می شمارد.

محتوای تاریخ بیهقی
تاریخ بیهقی آیینه روشن عصر غزنوی است، شش مجلد بدست آمده از آن دربرگیرندة حوادث روزگار پادشاهی امیرمسعود فرزند سلطان محمود غزنوی است و جنگ با ترکمانان و شکست دندانقان و برتخت نشستن طغرل سلجوقی و تعریف ولایت خوارزم و تاریخ آن از هنگام انقراض آل مامون و افتادن آن سرزمین بدست سلطان محمود و حکمرانی آلتونتاش حاجب در ان سامان تا چیرگی سلجوقیان.علاوه بر این گونه مطالب که اساس کار مورخ است، آگاهیهای سودمندی هم از سامانیان و صفاریان و طاهریان و سلجوقیان در این اثر نامدار میتوان یافت،همچنین نام گروهی از شاعران پارسی گوی و تازی گو و نزدیک چهارصد و پنجاه بیت از اشعارشان نیز در این کتاب آمده است.( تاریخ بیهقی- دکتر خلیل خطیب رهبر)
بیهقی حدود چهارصد امثال و حکم و سخنانی از این دست را از سراسر کتاب استخراج کرده و فهرست وار در انتهای کتاب آورده است، از این کتاب میتوان برای روشن شدن مجهولات جغرافیایی قدیم نیز استفاده کرد.

سبک نثر
دکتر علی اکبر فیاض دربارة ارزش کار بیهقی از نظر تاریخ نگاری می گویند:
در جزو چندکتاب معدودی که از نثر فارسی پیش از مغول مانده است یکی تاریخ بیهقی است که از شاهکارههای ادب فارسی بشمار میرود.این کتاب از جهت موضوع نمونه یی از تاریخ نویسی خوب و از حیث انشا مثالی از بلاغت زبان ماست. بیهقی موجد فن تاریخ نیست، پیش ازو بزبان فارسی تاریخ ها نوشته اند ولی در همه مورخین قدیم ما شاید، هیچکس بقدر بیهقی معنی تاریخ را درست نفهمیده و بشرایط و آداب تاریخ نویس استشعار نداشته است.
هانطور که قبل نیز ذکر شد دو شرط عمدة تاریخ نگاری داشتن صداقت و اطاع است که بیهقی خوب متوجه اهمیت آن بوده است،اما شرط مهم دیگر برای تاریخ نویسی هنر است یعنی نویسنده توانایی این را داشته باشد که با سحر قلمش گذشته محو شده را پیش چشم آیندگان مجسم کند، بیهقی این هنر به تمام معنا داراست.« هنر بیهقی اوج بلاغت طبیعی فارسی و بهترین نمونة هنر انشایی پیشینیان است که که زیبایی را در سادگی میجسته و از تماس با طبیعت زبانی مانند طبیعت گرم و زنده و ساده و با شکوهداشاشته اند.»( دکتر خطیب رهبر)
در این کتاب کلمات عربی پیش از دورة قبل استفاده شده است اما برعکس دورة قبل روش جمله بندی عربی کمتر دیده می شود. و آیات و احادیث و اشعار و امثله و استعارات بیشماری برای آراسته کردن کلام بکار رفته است .نثر این کتاب در شمار رساترین و روانترین آثار منثور در طول تاریخ تطورنثر فارسی است و می توان نثر آن را نثر مرسل عالی دانست، مثری که لفظ با معنی برابر است و معانی از هم دور نمی افتد، نه مانند متون قدیم ساده است و نه مانند دوره ای بعد دورة غزنوی و سلجوقی فنی و متکلف.بیهقی برای نگارش کتاب خود روش سهل و ممتنع را برگزیده است.اما همچون سایر نویسندگان آن دوره اطناب را جایگزین خود ایجاز کرده است.

منبع : تاریخ بیهقی به تصحیح دکتر خطیب رهبر