ایران|Iran، سرزمین پارس

مختصری از پیرانشهر و پل تاریخی اش

آن چه ما را وادار به نوشتن این سطور در مورد سرزمین وسیع پیرانشهر یا «خانه» سابق و زمین های همجوار آن چون «جلدیان» و پسوه می کند، دیرینگی تاریخی و خاص آن است که در هاله ای از ابهام تاریخی مانده. این منطقه امروزه یکی از زیباترین و حاصل خیزترین مناطق آذربایجان غربی است که دارای چشمه ها و رودهای فراوان و بارندگی های متمادی و در نتیجه باروری کشاورزی و دامی است، از یک سو وجود دو رشته کوه بلند و مرتفع که بخش غربی آن امتداد رشته اصلی زاگرس می باشد و دیگر رشته کوه های بلند و مرتفع شرقی که به نام کوه های مهاباد و «لندی شیخان» خوانده می شود.

از سوی دیگر جلگه مسطح با ماهورهای کم ارتفاع و حاصل خیز، حالتی افسانه وار به این سرزمین داده، و تاریخ گذشته، به دلایل متعدد در این منطقه حالت اساطیری پیدا نموده و در قالب شعرها و سرودهای عشقی و غنایی به نام بیت سر برآورده که مهم ترین و شیرین ترین آن، بیت «مم وزین» و «خج و سیامند» می باشد آن چه در این مبحث می باید موردنظر قرار گیرد، تاریخ روشنی است که در فاصله نهصد تا پانصد سال قبل از میلاد مسیح این منطقه را شامل می شده که بخشی از آن در تاریخ ماد تألیف دیاکونوف موجود است، در کتاب مذکور به ترجمه کریم کشاورز صفحه ۱۵۶ چنین می خوانیم:

دایان آشور در ۸۳۷ قبل از میلاد در حمله دوم بر منطقه فوق تعدادی دام های شاخ دار و اسب از گیلران و قبایل مجاور آن بر مسیر سفلای رود قزل اوزن به رسم خراج گرفت و از زاموای داخلی و پارسوا گذشت و به سوی نامار سرازیر شد، و در بین راه دژکوهستانی بوشتو را در مرز مائا و پارسوا و چند قلعه دیگر مانایی و پارسوایی تصرف کرد.

با مراجعه به جغرافیای منطقه ای و بررسی های تاریخی به این نتیجه رسیدم که قلعه بوشتو همان قلعه «قلاتی شای» است که بقایای آن امروزه بر فراز کوهستان مرتفع لندی شیخان و دقیقأ مرز بین مانا و پارسوا است، و بدین مناسبت ضمن تشریح یادمان مسلم تاریخی به نام پل قلاتاسیان با رعایت امانت به شرح کامل آن می پردازیم.

پل قلاتاسیان

با توجه به وضعیت جغرافیایی منطقه و وجود رودخانه زاب کوچک نیاز به محل عبور و مرور و ایجاد پل ارتباطی را عملی ساخته، گرچه بقایای پل های چندانی بر این رودخانه باقی نمانده اما کنکاش بیش تر در آینده احتمال وجود چنین پل هایی را غیر ممکن نمی دارد، یکی از آخرین، پل های باقی مانده بر روی این رودخانه پل مشهور به قلاتاسی یا قلاتاسیان است، گرچه جنبه تاریخی و هنری آن به واسطه مرور ایام و طغیان های سرکش رودخانه که بعضا چندین متر از سطح فوقانی پل، بالا زده و موجب تخریب لایه های سست سطحی شده که می بایست تعمیر گردد، از بین رفته لیکن منظره باشکوه و پرعظمت و بافت سنگی و ملاط به کار رفته در آن و بویژه حوادث و رویدادهای تاریخی منطقه موجب گردیده که پیوسته از وجود پل به عناوین مختلف حفاظت و نگه داری شده و عبور و مرور را برای عامه بویژه احشام منطقه فراهم می سازد.

شصت و پنج سال قبل عشایر منگور به سرکردگی شخصی به نام ملاخليل گورومر که بر علیه رفع حجاب در دوره پهلوی اول قيام کرده بودند، هنگام فرار به کشور عراق از روی پل مذکور گذشته که تصویری در این زمینه وجود دارد، مصالح به کار رفته در آن سنگ و چوب و ملاط ویژه ای است که در زبان محلی اصطلاحا به آن، (شوربا وریژ) می گویند، این ملاط از روغن پیه حیوانی با مصالحی چون شن و گل ویژه موجود در محل تشکیل می شده، موقعیت پل شمالی - جنوبی است و دارای سه دهنه و چهار ستون است، طول تقریبی آن پنجاه متر و عرض آن در قسمت پائین ده متر و در قسمت فوقانی چهار متر است، ارتفاع آن تا کف دهانه تقریبا پانزده متر می باشد با حفظ و حراست از این پل می توان شکوه مندی آن را برای نسل های آینده از گزند و آسیب به دور نگه داشت. این پل و دیگر آثار این منطقه نشان از تمدنی پیچیده و پیشرفته در این خطه دارد که بعدها در آثار هنری دیگر اقوام نیز رسوخ کرده است.

معرفی کهنه قلعه یا گونه قهلا مهاباد

وضعیت جغرافیایی ۴۵ و ۳۶ درجه عرض جغرافیایی ۴۷ و ۴۵ درجه طول شرقی از نصف النهار گرینیج

در میان کوهستان های صعب العبور شرق شهر مهاباد باریکه راهی شنی بر دامنه شرقی کوه زاوا بوک کشیده شده است که درهای نسبتا طولانی را طی می نماید و قرائی چند را به یکدیگر متصل می کند. ابتدای این جاده شنی که از شرق مهاباد خارج می شود در حقیقت انتهای همان دره طولانی است که رودخانه کوچک و نسبتا بااهميت يرغو در آن محل جاری است، دو کوه بلند (زاوا بوک و صارم بیگ) همچون دو ستون طبیعی سترگ این دره عمیق را تشکیل می دهند. گاه طغیان رودخانه در فصل بهار بحدی است که ایجاد سیل های ویرانگر را در گذشته باعث گشته.

جاده پس از طی مسافتی به قریه لاچین می رسد و از این نقطه جاده همانند دره به دو قسمت مجزا تقسیم شده که سمت راست و تقریبا مستقیم به قریه که ده و از آن جا به قریه اوزون دره ختم می شود و سمت چپ به سوی روستای (شیلان آباد) می رود، دو دره مذکور حاصل انشعاب دامنه نسبتا طولانی است که با عرض زیاد از سلسله کوه های امین آباد و دامنه کوه (بوزداغ) آثاری از هزاره اول و شاید اندکی دورتر دیده می شود که اکنون بنام (کونه قه لا -کهنه قلعه) خوانده می شود و شامل آثاری از دوره مادی و آشوری (شکل قبور سه لایه و یک سنگ پهن بر فراز آن) و سنگ چین هایی احتمالا از دوره صفوی است. این کشف در تاریخ باستان شناسی ایران و جهان یکی از مهم ترین اکتشافات علمی و از نادرترین آثار تاریخی، دینی و هنری دینای باستان به شمار می رود.

اصل اثر که اکنون کهنه قلعه نام دارد تا آنجایی که شواهد عینی در دست است دژ مخروبه ذوزنقه شکلی است متشکل از چهار زاویه مختلف که هر زاویه را تکيه گاهی محکم و برجی مخروطی شکل تشکیل می دهند، فاصله طول اضلاع ۴۷×۵۱ متر و عرض ۳۸ × ۳۷ متر است در داخل این قلعه ذوذنقه شکل آثار اطاق ها و راهروهایی دیده می شود که مبین اجتماع نسبتا بزرگی در گذشته های دور بوده است محاط بر این دژ ذوزنقه ای آثار و بقایای دیواری دیگر که اضلاع کاملا نامتناسب و تقریبا ذوزنقه ای شکل دارد در بر می گیرد و می نمایاند که حفاظ اولیه یا با روی نخستین از دستبرد خارجی باشد. فاصله بین دو دیواره درونی و بیرونی دژ به تناسب محل فرق می کند.

در قسمت شمالی فاصله دو دیوار هیجده متر و در قسمت جنوبی هشت متر است که در اولین دژ باز به تناسب از شمال به جنوب عریض تر می گردد، در فاصله بین دو دیواره جنوبی قلعه که اکنون درختان سیب نابجایی کاشته شده است زمین تقریبا مسطح است که احتمالا آب انبار یا (محل انبار برف) در همین نقطه قرار داشته است، زیرا این محل در سراشیبی کامل قرار دارد که بطور قطع و یقین آب قسمت علیای رودخانه کوچک شیلان آباد در نواحی بالاتر بعد از انشعاب مصنوع و بعد از طی مسافتی نسبتا طولانی به این محل کشانده شده و هم اکنون جهت آبیاری مزرعه و باغ احداث شده در آن از این شیوه آبیاری استفاده می شود.

خارج از دیواره جنوبی که زمانی احتمالا ملتصق به کوه و تخته سنگ های آذرین کناری آن بوده بر روی یکی از سنگ ها آثار کنده شده مقبره مانندی وجود دارد که امروزه قبر جهود نام دارد. آن چه مسلم است اینکه تخته سنگ روی آن مدت بسیار طولانی است که برداشته شده و این از عوارض جوی حاصله بر آن کاملا مشهود است اندکی دورتر از اثر اخیر بقایای بسیار کهنه دیوارهایی بچشم می خورد که حفاری مخفی و غیرمجاز چندی در سال های اخیر انجام گرفته و گویا آثاری نیز بدست آمده که متأسفانه از آن ها اطلاعی در دست نیست، در دامنه (بوزداغ) یعنی در قسمت شمال شرق رودخانه بقایایی از یک شهر باستانی و قبوری وجود دارد که منبع تغذیه آب آن علاوه بر رودخانه چشمه های آب بسیار سردی می باشد که در نقاط مختلف دامنه بوزداغ جاری است.

نام کوه مذکور خود دلیلی بر ادعا است، این چشمه ها گاهی بنام (گل) یعنی محل جمع آوری آب چشمه به اسامی مختلف (گل قیسیان) و از (گل سیمون) و سکوی شیشگران خوانده می شود. به احتمال این شهر باستانی از دوران امپراطوری آشور میانه و حکومت مانا بجای مانده، آن چه مسلم است در جنوب دریاچه، چی چست شهری باستانی بنام (کی شاشو) وجود داشته که هنوز بر محققین محل دقیق آن معلوم نیست اما وجود آثار ارزشمند اطراف این اثر مانند آثار خال دلیل و برده کنته و فخریکا و نوشته های آشوری دال بر وجود مناطقی آباد و مهم در این منطقه است که یقینا یکی از آن مناطق تپه حسنلو و روستای قدیمی (دریاس) و اثر ناشناخته اخیر می باشد.

نکته جالب توجه لفظ سیمون اطلاقی بر چشمه ای در این منطقه گمشده می باشد که هیچ دلیلی جز قدمت منطقه را نمی رساند در فاصله یک کیلومتری اثر بسمت غرب کوه صارم بیگ وجود دارد که از آتشفشان های دوران اول است و بقایای دیوارهایی سنگی بر آن باقی ست و به دو نام سکوی دیوان و سکوی شیشگران خوانده می شود که به روایت ضعیفی یکی از جنگ های دوره صفوی در این منطقه رویداده است. امید می رود در آینده با گمانه زدن و حفاری اصولی و سازمان یافته باستان شناسی آثار شکوهمندی که نشانه ای دیگر از تمدن مهاباد باشد، بدست آید.

معرفی یادمان خزه هنجیران مهاباد

یادمانی که در ذیل به تشریح آن پرداخته شده مهم ترین کشفی است که در سال های ۴۷ - ۱۳۴۶ به انجام رسیده، در مورد قدمت و تاریخچه آن کتب و مجلات و کتیبه ها و نقوش مختلف بر اشیاء فلزی و سفالی مراجعه شده و سپس چکیده ای کلی از آن که به ذهن کاتب رسیده بیان گردیده، در مورد صحت و یا عدم صحت تاریخچه آن هیچگونه اصراری نیست که آیا احتمالا دلایل ثابت شوند یا خیر.

بلکه همانند دیگر یادمان ها تفاوت را به اهل فن می سپاریم، باشد روزی که پژوهندگانی کمر همت بسته و نقاط تاریک و مبهم این گونه آثار را برای آیندگان روشن سازند. سنگ نبشته آمد یا (خره هنجیران) در ۲۸ کیلومتری جنوب شهر مهاباد برکناره چپ جاده مهاباد - سردشت و تقریبا در ارتفاع ۱۳۳۰ متری از سطح دریا، (با توجه به ارتفاع شهر مهاباد) در مثلثی متشکل از قراء (دول پمو -آمد - آفان در دره ای به نام (خره هنجیران) که، دقيقا دیدگاهی وسیع بر دره آفان و قریه (رفته) دارد واقع شده است.

سنگ نبشته (خره هنجیران) در موقعیت تقریبی ۴۲ و ۳۶ عرض شمالی و ۴۳ و ۴۵ نصف النهار گرینویچ قرار دارد، شرایط آب و هوایی آن منطقه باران زاست که نزدیک به هفت ماه در سال (اواسط آبان، آذر، دی، بهمن، اسفند، فروردین، اردیبهشت) برف و باران فراوان ایجاد سیل ها و دره های متنوع و مناظر بدیع و زیبا را می نماید، دره آفان که روبروی سنگ نبشته قرار گرفته و کوه های همجوار و خود دره (خره هنجیران) از بقایای دوران سوم زمین شناسی می باشد، با توجه به نزدیکی مرزهای ترکیه و شوروی و قرار گرفتن منطقه در بخشی از نوار زلزله این منطقه در گذشته شاهد زلزله هایی بوده که درصد ساله اخیر چندین مورد زلزله های ضعیف و شدید در آن روی داده که آخرین آن با قدرت 6 / 5 درجه ریشتر در رمضان سال ۱۳۶۰ ه ش بین ساعت های ۴ الی ۵ با مداد رخ داد و در روستاها موجب تخریب نیز گردید.

مجموعه سنگ های (خره هنجیران) که از بقایای دوران سوم زمین شناسی هستند متشکل از توده هایی از سنگ های شیست رسوبی می باشند که فرم کلی آن ها را این نوع سنگ ها تشکیل می دهند، بزرگ ترین سنگ که حکاکی در آن صورت گرفته در قلب این مجموعه قرار گرفته و سنگ های دیگر نیز در قسمت فوقانی آن قرار دارند یکی دیگر از سنگ ها در فاصله ۵۰ متری سنگ بزرگ در قسمت شرقی قرار دارد، قسمت اعظمی از سنگ ها صاف و یکپارچه است که گویی بر اثر حادثه ای طبیعی یا مصنوعی بیشتر خرده سنگ ها به درون آن ریخته شده و آن سنگ های مقاوم و پایدار هنوز برجا هستند.

تا تاریخ این یادداشت ها من سه حکاکی جداگانه بر روی سه سنگ یافته ام که اولی اندکی دورتر از دو سنگ بقیه است و تفاوت آن نیز در این است که روی سنگ نخست بر خلاف دو سنگ دیگر که آثار حک شده در آن بر دامنه جنوبی شان است حکاکی مزبور بر سطح فوقانی است و گوشه ای از سنگ نسبتا بزرگی را دربرگرفته است، بر روی سنگ دوم که بالاتر از سنگ سومی قرار گرفته سه شکل متفاوت که در تصاویر موجود است حک گردیده و بر روی آخرین و مهم ترین سنگ که در کمرکش کامل دره قرار گرفته سی (۳۰) شکل خوانا و مفهوم به علاوه دو الی سه شکل نامفهوم حکاکی گردیده که نمایانگر یک نوع خط تصویری است، محیط سنگ سوم تقریبا به شکل بیضی با ترکیبی است که ۸ متر پیرامون دارد، ارتفاع آن به تناسب از ۲۵ سانتی متر تا حداکثر یک متر می باشد، حدود تقریبی ارتفاع تصاویر از ۱۰ سانتی متر به حداکثر ۳۰ سانتی متر می رسد و عرض تقریبی هر یک از تصاویر نیز از هشت سانتی متر به ۲۲ سانتی متر متفاوت است.

آن چه مهم است اینکه کهنگی حکاکی که بعضا سائیدگی هم در اثر عوامل جوی پیدا نموده از آن مشهود است و می نمایاند که اشکال خطی بسیار ابتدایی و احتمالا از دوران نئولوتیک باشد، زیرا نه با هیروگلیف مصری سازگاری دارد نه با خطوط مکشوفه از زیویه سقز که بر جام نقره ای قرن هشتم ق.م به دست آمده یکسانی دارد، تصاویر ابتدائی بعضا بسیار واضح انسانی را ... روبروی فرد دیگری در حالی که دهنه چهارپایی را در دست دارد نشان می دهد، در بعضی اشکال دقيقة جنس مرد را بزرگ تر نشان داده و افراد کوچک تر که نمی توانند کودک باشد به صورت زن نمایان گر شده است. این هیروگليف ها مشابهتی با هیروگلیف اورارتوئی نیز ندارد چه هیروگلیف اورارتویی مشابهت زیادی با هیروگلیف مکشوف از زیویه سقز دارد

در حالی که همان گونه که قبلا هم یادآور شدیم این تصاویر شکلی کاملا ابتدایی و گویی تازه از درون غارها انسانهای غارنشین بیرون آمده و بر آن حکاکی نموده اند می باشد، در قسمت زیرین تخته سنگ سوم آثار گلوله ای جدید دیده می شود که ۱۹ سال قبل یعنی سال ۱۳۴۸ که از آن عکس برداری نموده ام این اثر وجود نداشت و می نمایاند که در جنگ های اخیر این گلوله از راه دور به آن اصابت نموده، چه مقدار لطمه بسیار ناچیز است و خوشبختانه به نقطه ای اصابت نموده که کنده کاری در آن وجود نداشته است.

حکاکی موجود بر سنگ ابتدا چنین می نمایاند که این محوطه باستانی مربوط به هزاره سوم ق.م می باشد یعنی قدمتی در حدود (۴۰۰۰) چهارهزار سال داشته باشند و دلیل آن هم یکی دو مورد نشان دهنده شخصی سوار بر حیوانی است که قاعدتا می باید اسب باشد و چون هنر اسب سواری ویژه ایرانیان یا آریائی های مهاجر است که به دیگر اقوام سرایت نموده باشد احتمالا حدود تاریخ قید شده در سطور فوق درست باشد به گفته یکی از باستان شناسان محلی که پس از کشف و معرفی آن قدمت آن به بیست و پنج هزار سال پیش می رسد. شکل حیوانات گوناگون و بزرگی و کوچکی آن و افساری که در دست بعضی افراد است به خوبی می نمایاند که آثار بسیار قدیمی بوده و شایسته تحقیق فراوانی است.

آشنایی با تپة تاریخی حسنلو

درباره تپه تاریخی حسنلو و کارهای انجام شده در این محوطه ی باستانی هرچه بگوئیم کم گفته ایم، مدارک و دلایل و شواهد آن قدر غنی و پربار است که گاه این نوشته ها را به این اندیشه وا می دارد که مختصری درباره آن رقم نموده و به مطالب دیگر بپردازد، اما به راستی دریغ است اگر گذرا از این همه عظمت دیرین در دل خاک سرد و خفته این اثر تاریخی و مهم گذشت و آن را ننوشت، بنابراین با استفاده از منابع بسیار زیاد از جمله نوشته ها و تحقیقات رومن گیرشمن و رابرت دایسون و حاکمی و میرفتاح -- و سایرین و رؤیت و مطالعه شخصی خود چکیده ای را که به نظرم بسیار خلاصه شده است استعمال نموده و به رؤیت خواننده عزیز می رسانم گرچه به نظر می رسد بسیار کوتاه و گویا است، اما چون در این نوشته سعی شده صرفا آثار تاریخی را معرفی و قضاوت را به عهده خوانندگان گرامی واگذار نماییم بنابراین با، اعتراف به این موضوع که به راحتی می توان کتابی کامل فقط درباره تپه باستانی حسنلو و کشفیات روشن و غیر روشن آن نوشت مجمل ذیل را تقدیم می دارد.

کوه های مرزی با ارتفاع زیاد مشرف بر شهرستان اشنویه که بیش تر ایام سال پوشیده از برف است و به نام های سیاه کوه (کیوه رهش) و سامرند خوانده می شوند باعث به وجود آمدن رودخانه های متعدد در دو سوی شرقي - غربی آن می گردد یکی از این رودخانه ها به نام گادر خوانده می شود که تلفظ آن گویای دیرینگی نام گذاری باستانی آن می باشد و همین رودخانه موجب پیدایش یکجا نشینی و گذر از دوره ای تاریخی به دوره ای دیگر می باشد، تپه حسنلو که با اندک فاصله ای در بخش شرقی و میانگین متوسط طول رودخانه واقع شده مشرف بر دشتی است که به زبان محلی سندوز یا شلدوز خوانده می شود

این تپه در حدود ۴۵ کیلومتری شمال غرب شهرستان مهاباد و ۱۶ کیلومتری نقده در جوار روستای حسنلو در کناره زمین های شمالی دریاچه ای فصلی قرار گرفته، زمین های این منطقه از بقایای دوران سوم زمین شناسی می باشد، سه راه اصلی به حسنلو می رسد یکی راه مهاباد - نقده - حسنلو و دوم از طریق (ارومیه - اشنویه - نقده) و سوم راه مستقیم (نقده - حسنلو) می باشد. از آنجا که این منطقه همیشه مسیر اتصالی شرقی دور با بين النهرین و اروپا بوده، در دوران باستانی حکومت های متعددی همچون مائا، اوراتو، گیلانی و بالاخره مادها رشد کرده و طی قرون یکی پس از دیگری سقوط کرده اند، تپه حسنلو به پهنای متوسط ۲۲۰ متر و ارتفاع متوسط ۲۰ متر یکی از اماکن بسیار تاریخی و مهم دوران مائا می باشد با لایه های مختلف تمدنی دیگر، حفاری های انجام شده ظروف سفالی مختلف و اشیاء برنزی و طلایی از دوران های گوناگون به دست می دهد.

در سال ۱۳۳۱ نخستین هیأت علمی ایران و نمایندگان موزه فیلادلفیا در تپه مزبور به کاوش های علمی پرداخته بعد از خاک برداری در بالای تپه و درون بارونی قلعه باستانی آن که بقایای قلعه آجری هزاره اول پیش از میلاد را دارد جام زرینی پیدا شد، گرچه در صفحات قبل در این رابطه مکرر گشته لیكن به علت اهمیت موضوع باز هم چگونگی پیدایش جام زرین بدین وسیله تشریح می گردد که در حوالی غروب روز پنج شنبه ۲۳ مرداد ۱۳۳۷ به کاسه مهم زرینی دست یافتند که دارای برجستگی بسیار متنوع بود.

کاسه مذکور ۲۱ سانتی متر ارتفاع و محیط دهانه آن ۶۰ سانتی متر و وزن آن ۶۵۰ گرم است، نقوش آن در دو ردیف عمومأ و در بعضی نقاط به سه ردیف تبدیل می شود، یک گردونه گاودار با فرشته ای بالدار و تازیانه به دست، یک گردونه با فرشته ای که دو بال بر سر دارد، و یک گردونه با فرشته ای که دو شاخ بر سر دارد با گیسوان بلند و محاسن متوسط خودنمایی می کند، در تصاویر دیگر مسایل جالب توجه دیگری هم که نشان از حماسه ای اساطیری دارد منقوش است.

چون شباهتی بین نقوش این ظرف و نقوش تخت جمشید وجود دارد علاوه بر ارتباط این دو تمدن بعید نمی نماید که نقوش تخت جمشید از نقوش تمدن موجود در این مکان اقتباس شده باشد، چگونگی سرگذشت افسانه مانندی هم که منجر به باقی ماندن کاسه طلایی شده است در همین محل معلوم گردید که ناحیه حسنلو در حدود یک هزار سال پیش از میلاد جزو سرزمین حکومت اورارتو و در مرکز کشور مائا بوده و در قرن نهم پیش از میلاد در نتیجه پیشرفت و غلبه کشور مائا ضمیمه کشور اخیر گردیده است که پس از جنگ و ستیز قلعه را محاصره و آنرا آتش می زنند سه نفر از مدافعین قلعه با شمشیرها و گرزهای آخته در طبقه فوقانی قلعه به هر سوی رو آورده

در حال نومیدی تلاش می کردند تا کاسه طلایی را که ظاهرا میراث موطن آنان بوده از دست اندازی دشمن مصون بدارند که در اثر حریق بنای کاخ فرو می ریزد و هر سه نفر (نگهبانان) مدافع در زیر آوارهای مشتعل مدفون می گردند و با مرگ هر سه مأموریت خویش را به انجام می رسانند تا متدرجة قلعه فرو ریخته و متروک در زیر خاک و شن از نظر پنهان می گردد، در موقع حفاری این صحنه از زیر توده های خاک نمایان گشت که جنگجویان مزبور که به صورت اسکلت در آمده بودند در کنار اسلحه خویش خفته بودند و یکی از آنان هنوز ظرف نفیس مورد علاقه خود را درست استخوانی خویش گرفته بود. در گزارش های باستان شناسی چنین آمده:

سفال های مکشوفه از قبور حسنلو معمولا خاکستری مایل به سیاه و گاه قرمز بوده است، ساخت ظروف اغلب تقلیدی از ظروف فلزی بوده اند، قوری های نوک دراز که از خصوصیات بارز اوایل هزاره اول قبل از میلاد هستند دارای دسته های شیاردار، تکمه دار یا دندانه دار بوده و گاهی مزین به نقوش حیوانات به صورت برجسته بوده است. در این حفاری ها بیش ترین کوشش در جهت روشن شدن لایه چهارم تپه که قدمت آن به ۸۰۰ تا ۱۱۰۰ قبل از میلاد می رسد.