ایران|Iran، سرزمین پارس

شگفتی طبیعت در غار سهولان یاکونه کوتر مهاباد

غار کونه کوتر که یکی از شگفتی های طبیعی منطقه مهاباد می باشد در فاصله ۴۳ کیلومتری بر سر راه مهاباد - بوکان و در نزدیکی دو روستای عیسی کند و سهولان در موقعیت جغرافیایی ۴۶ درجه شرقی از نصف النهر گرینویچ و ۳۶ درجه و ۴۶ دقیقه عرض شمالی، قرار گرفته، به علت نزدیکی به دو روستای مذکور گاه به نام این روستاها نیز خوانده می شود، اصطلاحا این غار را به زبان کردی کونه کوتر یا لانه کبوتر می گویند که مرکب از دو واژه (گونه) به معنای روزن و (کوتر) به معنای کبوتر است و وجه تسمیه آن انبوه کبوترانی است که در مدخل و درون غار لانه دارند و علاوه بر آن مقدار قابل توجهی زنبورعسل نیز به صورت طبیعی کندوهایی در درون آن ساخته اند، بر دهنه شمالی غار و در فاصله ای نه چندان دور روزن دیگری نیز وجود دارد که به نام (کونه مالان) به معنای روزن منازل خوانده می شود که از دهانه آن بوی گوگرد ضعیفی به مشام می رسد، ارتفاع دهانه کونه مالان از سطح آب موجود در آن ۴۵ متر است و ارتفاع سطح آب موجود از سطح دریاهای آزاد ۱۷۵۰ متر می باشد که در ارقام مذکور خود نمایان گر ارتفاع مناسبی است که آب مهار نشده احیانا از بعضی نقاط اطراف می تواند زمین های همجوار را به خوبی مشروب نماید از دهانه غار کونه کوتر شخص به زحمت می تواند داخل گردد و بعد از طی مسافتی که دارد به کف دریاچه آن می رسد و با منظره استالاکتیت ها و استالاگمیت هایی روبرو می گردد.

ژاک دومرگان فرانسوی که در روزهای اول تا چهارم اکتبر سال ۱۸۹۰ م. یعنی یکصد سال قبل از آن دیدن نموده، در یادداشت های خود چنین آورده:

من از قبل قایق گونه ای از جعبه های خالی ساخته بودم که به کمک آن توانستم به داخل نفوذ کرده و به کمک یک قطب نما و یک نخ نقشه چند دالان زیرزمینی را بردارم، بدبختانه طريقة عمل من ابتدایی بود، جعبه های من را از هر طرف آب می گرفت و من جرأت نکردم در راهروهای بسیار پیچ در پیچ خود را به خطر اندازم، زیرا اگر قایق من در آن جا غرق یا شمع من خاموش می شد، مراجعت با شناوری ممکن نبود، به علاوه نور برای این تالارهای وسیع ناکافی بود و من فقط مدخل غارها گلفحشنک (چکیده و چکنده) بیشماری که بدنه آن ها راست وسیع اند را به وضوح می دیدم.

کونه مالان که در حکم ستون فقرات این راهروهاست فقط در چندین کیلومتری کونه کبوتر است، این مدخل در میان صخره های فروریخته نهان است و به توسط چاه گونه ای به عرض چند متر و راه هایی آن قدر تنگ و باریک که به سختی می توان در آن ها رفت، به داخل راه می یابند. و پس از طی راهرو دراز و بسیار پرشیبی شخص به اولین اطاقی که نیمی از آن را دریاچه اشغال کرده است می رسد، سپس بعد از تعقیب یک شعبه و شاخه بسیار باریک شخص به یک اطاق عظیم می رسد که نیمی از آن را نیز دریاچه ای گرفته است که از وسط آن چند جزیره کوچک بیرون آمده است.

اهالی محل مدعی اند که این دریاچه (با) دریاچه کونه کوتر مرتبط است من خود از این بابت، مطمئنم اما نتوانستم موضوع را بررسی کنم. در طول جنگ های زیادی که کردستان را به سختی ویران ساخته اند، سکنه دهات به غار پناه می برده اند، و به همین دلیل زمین آن پوشیده است از خرده ریزهای مختلف الماهیه: تکه استخوان و ظروف، زغال که غالبا پوشیده از یک طبقه ضخیم فضله هزاران پرنده و شب پره ای که در این غارها زندگی می کنند می باشند.

من در خاک اطاق اولین حفاری هایی کردم، ليكن جز بقایای سکنه خیلی کم قدیمی بین طبقه فضولات و زرد طلائی بسیار نرم زیرین که دارای بلورهای گل سفیداند تا سطح آب چیزی نیافتم، در منتهی الیه شمالی تا تالار بزرگ سربالایی سخت و خشنی است که به یک راهرو کوچک بسیار باریک حفر شده به دست بشر منتهی می گردد که بدون شک برای رسیدن به سطح زمین کنده شده لیکن ناتمام مانده است. در این جا مطالب ژاک دومورگان فرانسوی در مورد غار تمام می شود.

با توجه به وضع طبیعی این غار و نزدیکی آن به جاده آسفالته مهاباد - بوکان پیشنهاد می گردد که مرکزی برای جلب سیاحان داخلی و خارجی درآید، که این کار با انجام عملیات ویژه و بررسی کامل امکان پذیر است، در اینجا این نکته را یادآوری می نماید که آثار تاریخی در این مسیر مانند، حمام لج، مسجد جامع مهاباد، فقره قا (مقبرة فرورتیش) نقوش پیش از تاریخ خزه هنجیران، سماقان و فرهاد تاش و نقوش پیش از تاریخ کوه سرخ شاهین دژ و بالاخره تخت سلیمان و دیگر آثار منطقه می تواند محل مناسبی برای جذب سیاحان در آید.

معرفی سه اثر ارزشمند گردشگری مهاباد

فقره قا

یکی از مشخصات حتمی مقابر مادی چگونگی ساختار آن ها بر صخره ها و نمای ظاهرشان که رو به جنوب است می باشد. باستان شناسان و محققین زیادی از این اثر دیدن نموده و تألیفاتی در این مورد دارند.

گیرشمن آن را مربوط به مقبره یک شاهزاده مانایی می داند، هرتسفلد و ... معتقدند که مقبره مادی است. در فهرست بناهای تاریخی ذیل «دخمه مادی فقره گاه» چنین می خوانیم: در نزدیکی مهاباد دخمه ای از زمان ماد می باشد، این دخمه سنگی دو طبقه که شامل چهار ستون سنگی و چند متر است، در بلندی واقع شده است. از نظر حجاری و ستون بندی در عداد مقابر مهم دوره ماد است. (۵۵۰ - ۷۰۸ قبل از میلاد). با توجه به مطالب یاد شده تقریبا دیگر می توان گفت که این اثر باشکوه یادگار دوران مجد و عظمت امپراطوری ماد می باشد. خود امپراطوری ماد ترکیب شده از شکوه مندی گذشته تمدن های پیشرفته مانایی - گیلزانی گوتی - زاموایی و کاسی می باشد که بیش ترین سهم را تمدن مانایی در بر داشته.

پیر تندور - قبر فلا. قله سن

به هر حال پیرتندور مشتمل بر درخت بادام نه چندان کهنی بر مسقط الرأس کوه فوق می باشد که پیری در کنار آن خفته و در بخش شمالی آن تخته سنگی صاف و یکپارچه بر سطح زمین قرار گرفته که سوراخی به قطر تقریبی ۶۰ سانتی متر بر آن تعبیه شده و می نمایاند که سوراخ فوق در اثر مرور زمان پر شده و امروزه به علت رفع ابتلاء سرفه مورد تقدس مردم منطقه است که از دیدگاه مردم شناسی نیز مورد تأمل است.

فلا یا فلاح به معنی مجازی غیرمسلمان و زرتشتی و مسیحی و آزاد اطلاق می شود که مراد از آن احتمالا زردشتیان و یا مسیحیان ساکن در محل بوده، این گورستان بزرگ با سنگ های به غایت بزرگ در شمال قرية قديمي لج قرار دارد، قريه لج یکی از قراء بسیار قدیمی است که چندین تپه اطراف آن را به فواصل نامعین احاطه کرده و تاکنون به صورت غیرقانونی اشیائی نیز در آن کشف گردیده.

در شمال شرق قريه لج و در امتداد جنوبی کوه پیرتندور بر فراز کوه نسبتا بلندی که مشرف بر قراء قره داغ و ترشکان و لج وگا پیس و گردگرو و بفروان می باشد، دخمه نسبتا عمیقی وجود دارد که به نام زندان (قوله سن) یا قلعه حسن قرار دارد که آن نیز در دل کوه و فعلا قریب هفت الی هشت متر عمق دارد که به صورت مکعب بازی به سوی بالا کشیده شده، این اثر و دو مورد مذکور، به دلیل قلت فوق العاده منابع تاحفاری کامل باستان شناسی نمی توان صریحا اظهار نمود که واقعا به چه دورانی تعلق دارد اما شیوه سنگ تراشی قلعه حسن و پیر تند ور تاریخچه ای در حدود اثر فقره قا را نشان می دهد.

مسجد جامع مهاباد

این مسجد زیباترین و مهم ترین مسجد و بنای دوره صفوی در غرب می باشد که در سال ۱۰۸۹ هجری قمری ساخت آن به پایان رسیده، مساحت کلی این مسجد با حجره های رو به حیاط و یک سردر ورودی و یک حوضخانه در ضلع جنوبی ۱۲۵۹ مترمربع می باشد.

دوازده طاق بر پایه ها استوار است دیواره های غربی و شرقی مجموعة ۱۲ طاق دارند که هر دیواره مشتمل بر شش طاق است و دیواره های شمالی و جنوبی ۶ طاق دارند که هر دیواره مشتمل بر ۳ طاق است.

دیواره های شرقی و غربی هر کدام دو پنجره بر قسمت فوقانی دارند که به تناسب در قسمت دیگر از یک تا ۴ پنجره متفاوت است. محراب آن در بخش شمالی قرار دارد، کف بنا اخیرا با سنگ های تیشه ای مرمت گردیده.

در سال های اخیر با کشیده شدن خیابان در بخش شرقی خارج از مسجد گرچه حریم آن تا اندازهای آزاد شد ليكن ارتفاع معین خیابان مذکور موجب گردیده که سنگ های زیرین دیوارهای بیرونی در زیر خاک مدفون شده و در نتیجه آب باران به قسمت های آجری صدمه وارد آورد که اگر سریع تر پیگیری نگردد به مرور شاهد تخریب بیش تر آن خواهیم بود، متن تنها یادگار مکتوب آن که کتیبه سردر آن است به مضمون ذیل است:

الحمدالله الذي وفقني الاتمام هذه المدرسة الشريفة في ايام دولة السلطان الا عدل شاه سلیمان الحسين الموسوي الصفوی بهادرخان خلدالله تعالی ملکه في سنه ۱۰۸۹.

معرفی پل سرخ مهاباد

انسان ها و جاندارانی می آیند و می روند و این در حقیقت تمام راز بقای زندگی است، چه اگر نسلی می توانست جاودانه باشد، غبار پیری آن چنان وی را فرسوده می ساخت که آرزوی مرگ را که هر موجود دیروحی از آن گریزان است می نمود. در افسانه های سکندری آمده است که اسکندر دنبال آب حیات یعنی کوثری که انسان ها را جاودانه می ساخت می گشت در سر سرنديب آنرا یافت به کنار چشمه آمد تا از آن بنوشد در کنار چشمه فرسوده پیری یافت که سال ها از عمرش می گذشت، جویای احوال وی گشت، گفتندش: این شخص از آب حیات این چشمه نوشیده و به عمر جاودان رسیده، اسکندر فکری کرد و با خود گفت: ولی به سعادت جاودان نرسیده. کسی که حتی قادر نباشد در یک وجبی آب حیات به علت فرسایش از آن بنوشد، آیا مرگ هزار بار بهتر از چنین جاودانگی نیست. آن گاه از شرب منصرف گشته و به سوی دیگر شتافت.

انسان ها فانی هستند، ولی یادگار انسان ها جاودانی است، چه ادیسون مخترع برق، گورکی، ابن سینا، ... همگی از بین رفته اند ولی به دلیل یادگارشان نام شان جاودانی است، آثار تاریخی گوناگون نیز به همین شیوه جا و دانه اند، این آثار اکثر حاصل دسترنج انسان های ستم دیده در زیر شلاق جباران تاریخ است یا به دلیل ترس و هجوم های وحشیانه اقوام همجوار و یا جهت ارتباط فرهنگ های متفاوت بنا شده اند که در هر حال نگه داری و مرمت و حفاظت و بازیابی آن ها از لزومات است چه این آثار قبل از ما بوده اند و بعد از ما نیز به جای خواهند ماند.

بنابراین وظیفه یکایک انسان های دلسوز به ویژه روشن فکران و تحصیل کرده های جامعه ما و به خصوص منطقه است که در حفظ و حراست این آثار، بکوشیم تا فاجعه پل سرخ مهاباد تکرار نگردد، یادداشت های ذیل در مجله هنر و مردم در تاریخ تیرماه ۱۳۵۲ در شماره ۱۲۹ و ۱۳۰ مجله مذکور راجع به پل سرخ این اثر باشکوه قرون گذشته که نگاشته شده بود به عنوان مثال آورده می شود. امید است از این فاجعه ها دیگر، تکرار نگردد و اما متن بدین قرار است:

وقتی که به یاد «بداق سلطان» مرد خیر و نیکوکاری که عمر خود را صرف آسایش مردم کرد می افتم و گنبد درهم و ترک برداشته آرامگاه او از برابر دیدگانم می گذرد با خود فکر می کنم و می گویم چه رنجی را متحمل شد تا توانست پلی برای عبور و مرور خلق الله بسازد هم احسانی در راه خدا و حق و هم یک نام دیگر بر شناسنامه آثار تاریخی ارزشمند کشور ایران.

درباره پل سرخ در کتاب (مهاباد دیروز و امروز) منتشره از طرف شهرداری مهاباد سال ۱۳۵۱ صفحه ششم چنین آمده: بداغ سلطان پسر شیر خان در سال ۱۰۳۸ ه ق ابتدا در میرآوای نعلین ساکن شد و سپس محل امروزی مهاباد را که آن زمان ساوجبلاغ نامیده شده به عنوان مرکز قلمرو مکری انتخاب کرد، او اقدامات مهمی برای عمران و آبادی به عمل آورد، در ساوجبلاغ یک قنات و بر روی رودخانه ساوجبلاغ سه بند به نام های بندلج، بنددارلک و بند طرفين پل سرخ (۱۰۷۹) و مسجد جامع (۱۰۸۹) و کاروانسرا و حمام (که اکنون از بین رفته است) تأسیس کرد.

با احداث سد شاه پور اول این پل تاریخی از بین رفت، یعنی آن را از بین بردند. اما چرا؟ آیا جلو عملیات بهره برداری از سد را گرفته بود؟ آیا مزاحم رفت و آمد و به هر صورت چیزی اضافی بود؟ در تصویر بخوبی ملاحظه می شود که سد احداثی در پشت پل واقع شده و نه تنها پل هیچ گونه ممانعتی برای ساختن سد ایجاد نمی کرد، بلکه خود نقطه اتصالی بین طرفین رودخانه بود و به خوبی رفت و آمد از روی آن میسر بود، ملاحظه می فرمائید بر اثر یک بی اطلاعی ساده و یک، ندانم کاری کوچک چه لطمه ای به آثار پرافتخار این پهنه تاریخی می زنند؟ در این جا این سؤال پیش می آید اصولا بعضی ها چه خصومتی با بناهای تاریخی دارند که بدون مطالعه در راه انهدام آن هیچ باکی ندارند؟ اگر آگاهی سریع و به موقع سازمان ملی حفاظت آثار باستانی نبود، عین همین عمل با اندک تفاوتی در مجرای سد احداثی داریوش در فارس به وقوع پیوسته بود و هم اکنون آثار باستانی «درووزن» که در ساحل رودخانه کر بالاتر از قریه درودزن قرار دارد در زیر خروارها خاک نهفته بود.

به هر حال پل سرخ از بین رفت اما این وظیفه برای فرد فرد ما باقی ست که بکوشیم تا چنین صحنه های غم انگیزی در هیچ نقطه این مرز و بوم که هر وجبش گوهری از آثار گذشته را در دل دارد تکرار نگردد و به راستی جای تأسف است اگر هرچه سریع تر به مرمت و بازسازی آن اقدام عاجل به عمل نیاید.

معرفی منطقه گردشگری تورگن مهاباد

منطقه وسیعی از جنوب دریاچه چیچسته (ارومیه) را که به صورت جلگه ای مثلثی که یک رأس آن شهر مهاباد و قاعده آن دریاچه ارومیه است به نام دشت شهر ویران مهاباد خوانده می شود. این منطقه که از آبرفت رودخانه مهاباد به صورت حاصل خیزی آبیاری می گردد، دارای دشت های سرسبز و پربرکتی است که از گذشته های دور اقوام مختلف را به طمع گرفتن آن انداخته و در نتیجه کشاکش های مختلف نشانه هایی از تمدن های بسیار کهن را دربرگرفته، و آن چه مسلم است یکی از نخستین تمدن های نام دار این منطقه تمدن مانایی بود.

ماناها که در کتیبه های آشوری به صورت های مختلف مانا، مانا، ماندا، ماناش، و ... نام برده شده کهن ترین قومی است که در این خطه آثاری از هزاره های اول و دوم قبل از میلاد از خود بر جای گذاشته، دو تیره مانا و پارسوا تقریبا در یک محدوده زمانی مشخص در این گستره ظاهر شده و تقریبا به صورت ناگهانی از هر دو تیره در این منطقه دیگر نامی به میان نمی آید، بعدها پارس ها در جنوب کوه های زاگرس ظاهر شده و تمدن پارسی را گسترش می دهند، اما دیگر از مانا نشانی نیست احتمالا مادها با اختلاطی که با دیگر اقوام بومی منطقه به وجود آورده اند یادگار همان تمدن مانایی باشند.

برای شناخت قدمت منطقه همین بس که در زادسپرم نخستین کسی را که به زرتشت ایمان آورد به نام مدیر مانگه در اوستا و مدیوماه در متون پهلوی همان پسر عم زردتشت در قسمت شمالی این دشت و در کنار نیزارهای بلند که کنام گرازهای وحشی بوده توصیف می کند، جدال های امپراطوری ها بسیار خشن آشوری و گوتی و زاموایی در این منطقه روی داده تا بالاخره با استیلای امپراطوری مادها در ۶۱۲ ق.م بر آشور و نابودی کامل این قدرتمندی آثار تمدن های شکوه مندی چون مقبره فقره قا یا فراگاه پی ریزی می گردد.

در طی دوران های مختلف تاریخی و به ویژه بعد از لشکرکشی خشایارشاه و انتقام اسکندر مقدونی یکی از نخستین اماکنی که مورد هجوم یونانی قرار می گیرد این منطقه بوده، در دوران پارتین نیز، آثاری از سفال های متعدد در این منطقه پیدا شده، در دوران ساسانی به علت جنگ های مکرر بر سر ارمنستان بین ایران و روم خواه ناخواه مورد تهاجمات مختلف قرار گرفته که هنوز نشانه هایی از وجود کلیساها و همچنین اسامی ارمنی بر این منطقه باقی مانده، با ظهور اسلام و گسترش آن به خارج از شبه جزیره جنگ هایی نیز در این منطقه به وجود آمده که هنوز هم رشته کوهی در حاشیه این جلگه وسیع اصالت خویش را حفظ کرده و به نام کوهستان سعد وقاص خوانده می شود، در دوران سلاجقه و به ویژه زمان سنجر منطقه وسیعی که به نام کردستان نام برده شده، مکریان را هم شامل می شود.

در دوران مغول برخلاف مناطق شرقی ایران خون ریزی های مغولی در این منطقه کم تر به چشم می خورد شاید به این علت که مرکز، هلاکوخان مغول یعنی مراغه در نزدیکی این محل و منطقه قرار داشته و از این تاریخ به بعد، است که بیشتر کلمات و واژه های مسطور بر منطقه به علت نزدیکی بسیار زیاد زبان آذری با مغولی از ریشه های ترکی گرفته شده و اکنون بر بسیاری از مناطق و روستاهای منطقه این اسامی باقی مانده و کلمه شهر ویران بعد از تیمور بر منطقه اطلاق شده این کلمه از ترکیب دو ریشه اصلی شهر (شار) و احتمالا (ویران) به وجود آمده، تاکنون هیچ نشانه ای از وجود چنین شهری موجود نبوده، خوشبختانه با تلاش های بسیار توانسته شد بقایای شهر موجود و بالاخره اسناد دال بر آن را بیابند، ژاک دومرگان نزدیک به یکصد سال قبل از بقایای بدقواره یک شهر باستانی سخن می راند، ولی اکنون از بقایا اثری موجود نیست، اما به هر حال همه چیز کاوش گران را بر این مسأله وامی داشت که بالاخره باید این شهر گمشده در جایی از این دشت قرار داشته باشد تا بالاخره اثری بر یک قبر در گورستانی واقع در جنوب همان شهر گمشده پیدا شد که شرح آن چنین است:

در شمال اثر تاریخی فقره قا و در شرق قرية قم قلعه گورستانی قدیمی وجود دارد که به نام «گورستان تورگن» خوانده می شود و پیری در آن خفته که به پیرتورگن اشتهار دارد. در فاصله ۳۰ متری از مقبره پیرتورگن سنگ قبری قدیمی در زمین فرو رفته که اصطلاحا در زبان کردی به این نوع سنگ ها (کل) می گویند. در زمان بازدید ما این سنگ در خاک فرو رفته بود و فقط ۶۰ سانتی متر از آن در اثر کاوش غیر مجاز افراد ناشناس بیرون افتاده بود.

این سنگ به عرض کامل ۸۵ سانتی متر و عمق نامشخص به صورت سنگ قبر ایجاد شده که قسمت بالای آن در طرفین عرضی به شکل پله مانند، تشکیل یافته و بر روی آن شکل مسجدی با یک گنبد و دو مناره در طرفین به صورت برجسته نمایان است، ارتفاع هر مناره ۱۵ و اضلاع مثلثی آن ۲۰ سانتی متر است و ارتفاع طرفین برجستگی از زاویه ضلع مثلثی ۳۰ سانتی متر می باشد و طول قاعده آن ۲۵ سانتی متر است در گودی شکل مذکور همانند برجستگی های پله مانند طرفین که در آن حکاکی شده به خط نسخ عربی جملاتی بدین مضمون حک گردیده:

صاحب ... المبارک ... (دو سطر پائین تر) و كان يقرأ القرآن و قد توفي رحمه الله في شهر جمادی الاخر في سنه اثنين و سبع (ماته) که می نمایاند تاریخ وفات شخص مذكور ۷۰۲ هجری یعنی دوران حکومت ایلخانان مغول بر منطقه باشد. البته دو جمله سوم و چهارم متاسفانه به علت فرسایش شدید و سوراخ کوچک تعبیه شده، قابل قرائت نیست اما جمله پنجم و ششم و هفتم به صورت مذکور هویدا است کلمه (ماته) در آخر جمله به علت فرسایش بزمین رفته اما دو عدد قبلی یعنی اثنین و سبع می تواند مکمل مأته باشد، چه اگر تاریخ قدیمی تر بود مثلا هفتاد و دو هجری بودی بایستی، اثنين و سبعین باشد، که چنین نیست و سبع به خوبی و با اندک دقت در آن مشخص گردیده است.