ایران|Iran، سرزمین پارس

معرفی عناصر خانه های گلپایگان

کرسی - در مرکز کف اطاق، چال های حفر و با گل رس دوغاب داده می شد که در زمستان در آن نگهداری خاکستر و آتش کرسی معمول بوده و هست. بتدریج «چاله کرسی» تبدیل به «منقل کرسی» شد و چاله ها پر شدند معمولا بعد از زمستان و ... کام پر می کردند و روی آن گل می مالیدند.

هر کرسی - چهار چوبه بود با «معجر» که یک الجاف ضخیم کرباسی با داخلی پنبه ی حلاجی شده و گاهی پشم گوسفندان و گاهی با «ل» که دم قیچی قالیچه ها و قالی های پشمی است دوخته شده بود، برای هر چهارضلع کرسی، چهار «نالی» یا دوشک و «دوشکچه» لازم بود و برای نشستن و پشت دادن به آن هم، پشتی لازم بود که با رختخواب جمع شده و یا متکاهای حجیم و بزرگ با پنبه و یا پشم و تل و غیره انباشته شده بود. روی لحاف کرسی هم جاجیم» یا روکرسی که معمولا چادر شب بافته شده از پنبه، با رنگ های گیاهی ثابت و نقش هندسی است و بعضی ها بر روی چادر شب پارچه ی گلدوزی زیبایی را می انداختند. در داخل کرسی و روی منقل کرسی، قوری، بعضی و شاید (دیزی) آبگوشت می گذاشتند و از آن استفاده پخت و پز هم می شد.

دیوله آب یا لولهنگ، که ظرفی شبیه آفتابه ولی ساخته شده از گل رس پخته شده برای مصارف شستشو بود و بدین ترتیب آبگرم در دسترس همگان بود. آتش چاله کرسی یا از «کاه دود» یا از تپاله و فضولات خشک شده حیوانات و یا آتش گون و خار مغیلان گلخن حمام ها بود و بعضی هم از خاکه زغال چوب «زغال کرسی» آماده می کردند که اغلب به علت ایجاد گاز سمی کربنیک سبب خفگی فرد یا همه افراد خوابیده در زیر کرسی می شد که همه ساله در فصل سرما تلفاتی داشت.

بهاربند - خانه های وسیع و اعیانی - قسمت جداگانه ای به نام بهاربند دارند که وصل به کاهدان و انبار کاه و طویله یا آخور و اخيه و سکو، در وسط بهاربند محل جمع آوری فضولات حیوانی و انسانی و مخلوط با خاک کاه و خاکستر تشکیل سور بای کود و نتیجتا تهیه ی کود لازم جهت کشاورزی و زراعت می بود.

در داخل طاقچه ها و بالای آخورها و دیوارهای بهاربند، زنان با جمع آوری و مخلوط کردن فضولات گاو با آب و مالش دادن با پا و گاهی دست آن ها را به شکل های نقلی و تل دیواری و پایه و آزیله به دیوارها زده و در مقابل آفتاب خشک و بعد جمع آوری و این سوخت زمستانی کشاورزان بوده و برای پخت و پزهم مصرف می شد. و حتی برای گرم نمودن کرسی ها، بدین ترتیب فضولات حیوانی که بهترین کود برای کشاورزی و زمین های زراعی است سوخته می شد.

کف پوش اطاق ها- افراد بی بضاعت، قطعه گلیمی یا نمدی روی زمین ولو می کردند و دهی هم حصیر می انداختند و اغلب بیشتر سطح اتاق خالی بود. ثروتمندان فرش، جاجیم، قالی، قالیچه، و فرش و روفرشی در اطاق داشتند بعدأ زیلو هم رواج یافت.

طاقچه - رف -که کار دولابچه و کمد و بوفه امروزی را می کرد و سماور و کتری و قوری برنجی و شمعدان و قهوه جوش و لیوان و استکان و نعلبکی زیر دستی و فنجان کاشی قمی لعابدار و پارچ و لیوان آب و کاسه و قدح، قاشق چوبی، گوشت کوب چوبی و بعضی ها هم هاون کوچک با دسته از جنس فلز و برنج گاهی هم کاشی لعابدار و بعدها از جنس ورشو، و در این اواخر چای دان، قندان، انبر قند و قند شکن و سنگ قند شکن و گلاب پاش ورشویی و شیشه ای و قاب آیینه و سینی مسی، ورشویی، برنجی زیر نعلبکی برنجی، و ورشویی، و قندان های کوچک پایه دار که برای یک نفر چای در فنجان و قند و در قندان با یک وردستی روی قالی یا گلیم می نهادند - كل ظروف در طاقچه و رف ها جا داده می شدند قاشق های چوبی منبت کاری کار گلپایگان و خوانسار به نام (افشره خوری) هم به دیوار با میخ نصب می شد.

در گوشه حیاط هم «سیر کوب بزرگ سنگی» مستقر شده بود که برای کوبیدن حبوبات و نان خشک و غیره استفاده می شد. دستار یا هم که همان آسیاب دستی باشد در حیاط استقرار داشت.

عناصر نظافتی خانه های قدیمی گلپایگان

هر خانه در شهر تاریخی گلپایگان دارای حلقه چاه آب بود که با چرخ چاه چهار پله ای و طناب و دلو یا سطل آب بالا کشیده می شد و مصرف خوراک - پخت و پز - شستشوی ظروف و سر و صورت و وضو و غیره با آن بود.

برای خنک کردن آب آن را در کوزه های سفالی به انواع و اشکال مختلف و با نام های گوناگون - کوزه گلبنده - دسی - سبو و غیره می ریختند و در معرض هوا قرار می دادند تا ترشح آب از خلل و فرج بدنه سفالی کوزه خنک شود.

لباسشویی سر حوض منزل انجام می گرفت ولی اکثریت زنان زحمت کش لباسشان را در جوی آب روان محل یا صحرا خیس می کردند و با پشوه که همان گیاه پته یا قلیاب بود مخلوط کرده و آب و چرک حاصله را با چوب (هلاشوره) که چوبی کوتاه و سر آن پهن بود به شدت می کوبیدند - همین آب در پایین دست به مصرف شتشوی ظروف و سر و صورت می رسید. لباس بچه های نوزاد هم در همین آب جاری از آلودگی تا حدی ظاهرا پاک می شد ولی کثافاتش در آب حل و در پایین جوی به مصرف می رسید و بیماری های انگلی - پوستی - گوارشی از همین عمل غیر بهداشتی حاصل می گردید بویژه شستشوی دل و روده و كله گوسفندان ذبح شده در آب روان منبع اکثر امراض بود.

چاه - در هر حیاط چاه آبی حفر شده است که با چرخ و چاه چهار پله و طناب پنبه ای یا موی بز به نام «سازین» و با دلو چرمی یا فلزی آب را از آن چاه بالا می کشیدند. که اغلب طناب به علت رطوبت دائمی و پوسیدگی بریده و دلو به چاه می افتاد و بعد از پیدایش و رواج اتومبیل های بارکش که به گلپایگان هم آمد دلوها از لاستیک تیوپ تایرها توسط دول دوزها ساخته و بهم دوخته می شد.

برای در آوردن دلو از چاه به اشخاصی ورزیده بنام «مقنی» یا «كمش یا چاه کن» نیاز بود و بیشتر به علت پایین رفتن سطح آب چاه ها به ویژه در تابستان ها مجبور به کندن و تخلیه ی گل و لای لجن و شن و غیره و پایین رفتن عمیق چاه بود.

لازم به ذکر نیست که پاها و کفش و گیوه های آلوده از سطح مبال ها و طویله ها و تماس با سنگ درب چاه و كف دلو بر روی زمین آلوده و باد و گرد و غبار و رفتن و بردن اشغال و فضولات به داخل چاه که درب باز و بدون حفاظ هم بود در نتیجه آب آلوده به انواع میکروب ها و سبب اصلی همه بیماری عفونی و گوارشی و غیره بود.

برای شرب آدمی و پخت و پز و خوردن حیوانات اهلی از آب چاه به همان طریق که گفته شد استفاده می شد و فرقی در زمستان و یخبندان و گرمای تابستان هم نداشت.

آبریزگاه - که به الفاظ مبال و خلا و جائی و مستراح و غیره هم گفته می شود، عبارت است از اطاقی کوچک با حفره ای در وسط آن که فضولات آدمی و آب به «بالوعه» یا خاشاک سرازیر می شود، معمولا با قطعه کرباس کهنه یا پرده کهنه آویزان شده داخل آن از دید مستقیم محفوظ می گردد و سوراخی برای نور و تهویه هوا دارد. آفتابه یا لولهنگ که از مس، آهن و گل پخته در لب چاه پر از آب می شود و یا به داخل حوض فرو برده و پر می شود. در شب های تاریک گاهی در مواقع با استفاده از فانوس یا چراغ نفتی مختصر روشنایی بداخل آن می تابید. انواع حشرات در آن سکنی گزیده و در رفت و آمد و زاد و ولد بودند و همیشه بوی عفونت آن ازار دهنده بود.

حوض- بعضی از منازل، دارای حوضی است که معمولا چهارگوش و مستطیل یا مربع است که آب آن از جوی آب کشاورزی پر می شود و روباز و در مواقع وزش باد همه گونه خاک و غبار و خاک برگ و خاشاک و فضولات حیوانی و انسانی به داخل آن می ریزد و ظروف خوراک و لباس و غیره در آن شسته می شود و به اصطلاح «آب کشیده می شود و تطهیر می گردد. از همین آب برای شستشوی در تابستان و دست و صورت و وضو گرفتن هم استفاده می گردد. بعد از آنکه آب «بو» گرفته و رنگ آب به تیرگی یا سبزی گراییده زیر آب زده می شد و به داخل چاه می رفت و لجن آب از حوض بیرون کشیده شده و به «سوربای کود» بهار بند اضافه می گردید.

اگر حوض دارای «پاشویه» و سنگ لب حوض باشد بعد از مدت کوتاهی از انواع «جلبک ها» در آن سبز می شد. بسیاری از اوقات کرم های بسیار قرمز رنگی بنام خاکشیر پیدا می شد که تقریبا رنگ آب قرمز می شد. در زمستان به علت سرما و یخبندان فوق العاده ی سرد گلپایگان برای جلوگیری از ترکیدن سنگ حوض ها روی حوض را با تيرو الوار و شاخه و برگ درختان پوشیده و اندوده کاه و گل می گرفتند و فقط سوراخ کوچکی برای شکستن یخ و برداشتن آب باقی می گذاشتند.

گاو چاه- در منازل وسیع و پر جمعیت و چندین خانواری که یک سطل یا دلو آب کافی نبود - گاو چاه احداث می گردید، یعنی اطراف چاه تپه بلندی از خاک یعنی چاه را می کندند و خاک حاصله را اطراف حلقه ی چاه انبار می کردند که تپه ی خاکی ایجاد می شد و برای رفت و برگشت حرکت گاو زمین را کنده و چال می کردند و در اثر حرکت به طرف پایین رفتن گاو در چاله - طناب با دلو بالا کشیده می شد و کارگری دلو یا پوست را در حوضچه ای خالی می کرد و ابهای دلو جاری می گردید. آب اغلب باغچه ها و حمام ها را از همین گاو چاه تأمین می کردند، چرخ چاه گاو چاه با چرخ چاه معمولی متفاوت بود و توسط پا پله چرخ را بالا می آوردند که کارگر مربوطه بعد از مدتی دچار انواع دردهای مفصلی و ستون فقرات می شد.

معماری حمام های قدیمی گلپایگان

حمام - کلا حمام ها عمومی و جز موقوفات و خیرات و باقیات الصالحات بود که با کمک و مساعدت همگانی ساخته می شد و نگه داری و مرمت و تعمیر جزء و کلی آن به عهده ی همه ی مردم محل بود و گاهی هم از موقوفات و خیرات هزینه های آن تأمین می شد و خزانه ای بود.

آب حمام از چاه تأمین می شد که سرپناهی و سکویی برای «آبکش» که با تکیه به اسکویی با فشار پا چرخ چاه را به حرکت در می آورد و سطل سطل آب بالا آورده و در مجرای آب می ریخت که به خزانه حمام سرازیر می شد، و به عکس منازل چرخ و چاه حمام با «پا» کشیده می شد و دلو آن از پوست گوساله یا بز بود که نرم و مقاوم بود آبکشی از چاه برای حمام کاری بسیار خسته کننده و یکنواخت و رنج آوری بود در این زمینه ترانه های محلی هم وجود دارد.

کارگران آبکش دچار رماتیسم و کمردرد و درد مفاصل و اغلب در پیری فلج و زمین گیر می شدند.

بدنه ی حمام از سنگ و ملاط آن آهک و ساروج (متشکل از شن و آهک و کردول و گاهی هم شیر) بود که کار سیمان امروزی بلکه بهتر از آن را انجام می داد و در مقابل رطوبت و داغی و گرما و بخار آب و رطوبت به خوبی مقاومت می کرد سقف حمام به شکل طاق و با یک شیشه محدب ضخیم سبز رنگ ساخت قم یا همدان یا اصفهان مسدود بود و نور ملایمی به داخل حمام می افکند ولی داخل دیده نمی شد و از چشم نامحرم محفوظ بود.

صحن حمام دارای سکویی سراسری و دایره مانند بود و با کاشی های آبی رنگ فرش شده و به نام «سربینه» که مراجعین بقچه ی لباس و لوازم خود را در آن می پیچیدند و مراقبت آن با «حمامی» بود و بعد به داخل راهرو و «نوره کش خانه» که محل مالیدن «واجبی» یا داروی نظافت و ترکیبی از آهک و زرنیخ و ماسه بود، موهای اضافی را می ستردند و کف این اطاق از سنگ پوشیده بود و بدون درز و روشنایی و همیشه لغزنده و آلوده و متعفن و همه ماهه عدهای بویژه پیرمردان و پیرزنان در آن به زمین می خوردند و لگن خاصره آن ها می شکست که مصیبت های گوناگون به دنبال داشت.

بعد از نوره کش خانه وارد صحن حمام می شدند که با سنگ فرش شده و لیز و لغزنده بود و چون «گلخن» یا کوره ی آتش حمام در زیر آن قرار داشت حرارت حاصله از سوخت گون و خار مغیلان توسط دودکش، اول «دیگ مسین» «تون حمام» خزانه ی حمام را گرم و آب خزانه که روی این دیگ بود گرم و داغ می شد،  بعد حرارت حاصله از سوخت از زیر کف صحن حمام رد می شد و در نتیجه سنگ های کف هم گرم و داغ می شد.

آب خزانه از روز آبگیری و هجوم مردم به داخل آن و شستن گل و چرک پینه و بقایای نوره و رنگ ریش و حنا و احیانا روغن هایی که برای امراض پوستی می مالیدند و خاکستر و خونابه ختنه شدگان و زایمان کرده ها و صابون و سدر و گاهی تخم مرغ و مورد و گل ارمنی و گل سرشور و جویده اسپرس که روی زخم ها و قسمت های له و کوبیده شده و شکسته بندی شده برای درمان می گذاشتند و به آن مرهم می گفتند جمع شده بود در خزانه حمام شسته می شد. به علت گرمای مطبوع آب و فشار بخار آب بچه ها و نوجوانان بدون استثنا در خزانه ادرار می کردند.

بزرگسالان هم برای شستن «غسل برای رفع بقایای منی» و حیض زنان و غیره از این آب استفاده می کردند که این آب به زودی تغییر رنگ داده متعفن می شد در اول طلوع صبح حمامی یا دلاک حمام با تخته چوبی آلودگی های سطح آب خزانه را جمع آوری کرده و به محل فاضلاب حمام می ریخت که سبب بسیاری از امراض پوستی مثل کچلی و گری، جرب می شد اگزما، تراخم و انواع و اقسام دیگر امراض همگی از آب آلوده به میکروب و كثافت های خزانه ها بود از همه دلخراش تر عده ای مؤمنین متعصب هم این آب را در دهان کرده و غرغره می نمودند و بعد به داخل آب خزانه تف می کردند و به رسم ادب و مهربانی مشتی از این آب آلوده را برداشته به هم تعارف می نمودند و فلسفه این اصطلاح آن است که آب خزانه آن قدر باید تمیز باشد که قابل خوردن باشد!(با آب خزانه دوست می گرفتند) از این جا پیدا شده است.

روشنایی حمام از چراغ روغنی (چراغ موشی) که از روغن کرچک بود و فتیله ای بود که روی یک سنگ ستون مانند تراش داده شده بنام «چراغ پا گذاشته می شد که دود میکرد و در بخار آب حمام، روشنایی اندکی داشت و به دیوار حمام اشکال خیالی را می انداخت که منشأ افکار و قصه های خرافی جن و دیو در حمام از آن برخاسته است.

رسم معمول خوردن نان و ترشی در صحن حمام برای زنان باردار رواج کامل داشت و عروس هم متجاوز از ۲ ساعت در این هوای نمناک و مخلوط با دود روغن چراغ و گرمای زیاد نگه داشته می شد و سپس در داخل آب خزانه با هزاران میکروب و كثافت استحمام می کرد و به اصطلاح «پاک» می شد.

لوازم حمام عبارت بودند از: بقچه حمام که اعیان و ثروتمندان از پارچه ترمه با آستر دارایی و مخمل و پارچه های گران قیمت دوخته می شد. جانماز و مهر و تسبیح و برای مردان کیسه توتون و چیق و ذره بین و چاقوی اره دار و کیسه پول و مقراض کوچک و آیینه کوچک و شانه چوبی و سنگ پا و بند تنبان ابریشمی با سر آویز و منگوله و برای زنان شانه و آیینه و شیشه گلاب، گل آبپاش و کیسه گل خشک شده و میل سرمه دان و سرمه دان و قاشق وسمه کشی و وسمه جوش و ظروف «غازه» یا سرخاب و انواع سفید آب و قطعه ای پیه و کیسه چرک پشمی و لنگ و حوله و سربند - ظرف حنابندی و ظرف مسی مشربه و طاس و لگن و آفتابه و سنگ پا و غیره بود.

معماری خانه های قدیمی گلپایگان

در شهر گلپایگان مرکز تجمع و کانون خانوادگی و محل استراحت و تقسیم کار و تربیت کودکان و جمع آوری و نگه داری محصولات کشاورزی، دامی، خانه است. خانه به طور معمولی عبارت است از به اصطلاح «چهار دیواری و اختیاری»، خانه به شکل مربع با ورودی یا «هشتی» به منظور عدم دید مستقیم از کوچه و معبر به داخل محل زندگانی است. اطاق ها با «طاق گنبدی خشتی» در دهات و «تیر پوش» در شهر می باشد که تیرپوش سقف از تنه ی درختان صنوبر است و فاصله ی بین تیرها را با شاخ و برگ درختان و یا «تخته پوش» که آن هم از تخته های اره شده از چوب های درختان محلی و به طور عمده صنوبر درست می کنند. درب اطاق ها در قدیم بدون لولا و به اصطلاح «پاشنه» و «گیجین» چوبی و بدون روزنه با چفت و بست آهنی ساخت گلپایگان و «ری زه» و «چفت» و قفل های زبان های و پیچی آهنی ساخت محل بوده است. گاهی دریچه های چوبی که با «آلت» و روزنه های شکل هندسی، بدون شیشه بود در هوای سرد زمستان کاغذی را با روغن کرچک آلوده و برای عبور مختصری نور برای روشنایی با «سریش» که از گیاه سریش روییده در صحراهای اطراف بود خمیر و می چسبانیدند که به این کاغذ (لقه) می گفتند.

اغلب درب ها چوب، بدون رنگ طبیعی بود که به تدریج کثیف و تیره رنگ می گردید.

گاهی هم با روغن جلای بزرک رنگ امیزی بی رنگی می کردند. البته در بهایی از چوب گردوی ممتاز وانشان هم در منازل ثروتمندان بوده است.

اطاق ها دارای چند ردیف طاقچه برای جا دادن ظروف و «رف» در طبقه ی بالاتر و نزدیک سقف که معمولا دسترسی به آن بدون نردبان یا زیر پایی ممکن نبود و ظروفی را که می خواستند در دسترس نباشد در آن جا نگه داری می کردند که بدون درب و حفاظ بود و همیشه گرد و غبار بروی آن ها نشسته بود.

در داخل دیوار قسمت شمالی اتاق «اجاقی» در موقع ساختمان دیوار ایجاد می کردند. که هم هواکش اطاق و هم بخاری بود. سربخاری محل گذاشتن آیینه، شمعدان، جار، قرآن و هر گونه شیء نفیس خانه بود و اگر احیانا قرآن، تصویری، عکسی، و یا تمثالی از بزرگان دین و یا قطعه دعایی بود جایش همان سر بخاری بود که با آویزان کردن تسبیح طولانی از دانه ی «گیاه اسفند» بشكل مثلث، تزیین می نمودند.

اطاق کاه گل کاری و بدون گچ و یا دوغاب آهک بود و در ایام عید نوروز گاهی بانوان خانه دار، دیوارهای داخلی اطاق را دوغاب گل رس می مالیدند. اطاق گچ کاری متعلق به ثروتمندان بود. که حتی با گچ بری و آیینه کاری هم زینت شده بود ولی مربوط به طبقه معمولی مردم نبود.

اطاق ها تقریبا روزنه ای برای خروج هوا نداشت به جز همان دودکش بخاری داخل دیوار درز در بها، بعضا هم «دولابچه» یا «دولابی» با درب چوبی ساده در شکم دیوار تعبیه شده بود که بیشتر برای نگه داری نان - لبنیات و غیره بود.

برخی اطاق ها دارای، اطاق کوچک ضمیمه ای بود به نام «صندوقخانه» که محل نگه داری صندوق و بقچه لباس و لوازم زنانه و زینت آلات و رختخواب و غیره بود.

درب اطاق ها به ایرانی باز می شد و معمولا مستقیم به حیاط باز نمی شد. کف پوش اطاق ها در قدیم «نمد» بود و بعد «گلیم» و به تدریج قالیچه، و پوست گوسفند و قالی و فرش معمولی گردید ولی در مساجد فرش بوريا، و حصیر یعنی الیاف بافته شده از (نی) رودخانه بود.

حیاط – حیاط ها زمین چهارگوش و در گوشه ای که می توانست روزنه ای به کوچه داشته باشد توالت و به اصطلاح محلی - «مبال» را می ساختند که چاه فاضلاب آن در کوچه بود و هر وقت چاه فاضلاب پر میشد - آنرا در توده خاک و خاکستری که جمع شده بود تخلیه و بعد از خشک شدن و تبخیر آب آن - جمع آوری و در «کاله» حمل به صحرا می شد و در محلی به نام سور بایه کود جمع آوری و پس از تخمیر و اضافه کردن مقادیری فضولات حیوانی و انسانی و خاکستر و خاکه کاه به آن - آنرا به نام کود و خاشاک برای تقویت زمین کشاورزی مصرف می نمودند.