تماشای فیلم از منظر روان شناسی (2)

تماشای فیلم از منظر روان شناسی (2)

بیننده خود را تسلیم این حالت می کند. او که به میل خویش در اطاقی که از واقعیت روزمره جدا شده نشسته، با کنش پذیری کامل، فیلم را تماشا می کند. در این جا، موقعیت سالن سینما شباهت فراوانی با حالت خواب پیدا میکند. میان این دو حالت شباهت های عمده ای وجود دارد. در هر دو حالت، میل به فرار از واقعیت خیلی قوی است. در هر دو شرایط، در فضای نمایش و در خواب، تاریکی شرط اساسی تحقق این حالت است و در هر دو شخص به اجبار، به نوعی کنش پذیری تن می دهد. به این دلیل است که ایلیا ارنبورگ سینما را کارخانه رویا سازی مینامد، زیرا در حالی که ما در خواب رویاهای خود را خلق می کنیم، در سینما این رویاها از پیش برای ما ساخته و پرداخته شده است.

با وجود احساس ملالت قریب الوقوع در بیننده، نیروی تقویت یافته تخیل و کنش پذیری اختیاری بيننده، نیروی ناخودآگاه در سطحی ورای سطح عادی با نیروی خودآگاه رابطه برقرار میکند. در سالن سینما تمامی منع های درونی شخص بیننده فعال می شود. در این وضعیت و در موقع تماشای فیلم، امیال و آرزوهای برآورده نشده، رویاهایی که نمی خواهیم یا نمی توانیم آنها را تحقق بخشیم، رشد کرده و گسترش می یابند.
بیننده از روی میل و به گونه ای کنش پذیر، خود را به ماجرایی که روی پرده می بیند و تعبیر و تفسیری که ذهن ناخودآگاهش برای آن پیدا می کند، تسلیم می کند. بی شک تناقضی که در نظریه دو منتقد نسبت به یک فیلم وجود دارد، ناشی از اختلافی است که در ذهنیت آنان وجود دارد. زیرا دو نفر نمی توانند یک فیلم را به یک صورت مشاهده و تجربه کنند. تماشای یک فیلم فردی ترین تجربه است. این جدایی کامل از واقعیت روزمره و به طور اختیاری چشم بستن بر آن است که پدیده سینما را تشکیل میدهد.

بعد از خروج از سینما بیننده متوجه تغییری در حالات ذهنی اش می شود. این تغییر بیشتر از نظر دیگران آشکار است. اگر بیننده به دلایل ناخودآگاه با چند تن از بازیگران و پارهای موقعیت ها در فیلم همانندی کرده باشد، این هم نواختی ذهنی آن قدر دوام می آورد که فیلم به پایان برسد و این حالت با ابراز وجود مجدد واقعیت روزمره از میان می رود. در مورد افراد حساس که دارای قدرت تخیل قوی و منع¬های درونی فراوان اند، اثر فیلم دیدن در طرز تفکر، حرکات و سکنات آنها بسیار قوی است.
اثر روانی دیگری که در هنگام فیلم دیدن به بیننده دست می دهد، بی هویتی تماشاگر است. او نه در سالن نیمه تاریک کنسرت موسیقی و نه در سالن کاملا تاریک تئاتر، بینندگان در رابطه با یکدیگر دستخوش بی-هویتی سالن سینما نمی شوند. در مورد کنسرت موسیقی، سالن به اندازه سالن سینما تاریک نمی شود.

همچنین وقفه های میان پرده به بیننده امکان میدهد که با ارکستر و بازیگران صحنه و دیگر بینندگان تماس عینی برقرار کند. به این دلیل است که در سالن سینما، امکان ایجاد یک اجتماع به مفهوم واقعی کلمه وجود ندارد. زیرا اثر فردگرایانه ای که تماشای فیلم بر بیننده می گذارد و بی هویتی کامل او در سالن سینما مانع به وجود آمدن اجتماع در سالن سینما می شود. بیننده در سالن سینما فقط حضور دیگر بینندگان را حس می کند. وقتی وارد سالن میشود دیگران در صندلی هایشان نشسته اند و موقعی که سالن را ترک می کند آنها نیز رفته اند. در سالن تئاتر یا کنسرت، بینندگان به تمامی مرتبأ در یک اجتماع عاطفی و در تجربه ای عینی درگیر می شوند، اما در سالن سینما درگیری حاصل، جنبه خصوصی و شخصی دارد و بینندگان تک تک با ماجرای فیلم درگیر می شوند. در سالن سینما توده¬ای پراکنده و نامنسجم شکل می گیرد. در سینما شخص به خصوصی ترین تداعیهای ذهنی خود متوسل میشود. عاملی که به این موقعیت اضافه می شود این است که احساسات ما هیچ نوع تماس عینی با بازیگران روی پرده ندارد. از نظر تک تک بینندگان، بازیگران نه هنرمندان خلاق که نماینده مخفی ترین اندیشه های مطلوب ذهنی اند و بیننده نیز به گونه ای غیر انتقادی با آنها همانندی میکند.

این عناصر روانی - ملالی که در سالن سینما همواره در کمین است ؛ میل تقویت یافته تخیل پروری، کنش پذیری غیر انتقادی و اختیاری بيننده و بی¬هویتی وی - مباحث عمده روان شناسی تماشای فیلم را تشکیل میدهد. البته اثرهای فوق در عمل تماشای فیلم ابعادی چند جانبه دارند. نقشی را که سینما در زندگی بشر معاصر بازی می کند نباید دست کم گرفت. این نقش از شرایط روانی خاص و گستره وسیع اثرات آن در زندگی درونی بشر سرچشمه می گیرد. در بسیاری موارد نیازهای کوچک و خود آگاهانه تماشاگری که تابع چشم ها و گوشهای خود است، آنها را تشدید می کند.

یکی از عناصر تعیین کننده در موقعیت سالن سینما، عملکرد روان - درمانی سینماست. سینما زندگی را روز به روز برای میلیونها نفر در جهان قابل تحمل می کند. اینان تکه هایی از فیلم هایی را که دیده اند با خود به دنیای خواب و خیال می برند. واکنش هایی که سینما در آنان ایجاد می کند، آنان را از رویاهای شب هنگام تسکین می دهد. سینما به آنان امکان جبران شیرینی و لذتی را که در زندگی از دست داده اند، میدهد. سینما ما را خشمگین می کند، خوشحال می کند، ما را ترغیب می کند که در نگرانی هایمان تأمل کنیم و آنها را به دور افکنیم. سینما از بار زندگی روزمره مان می کاهد و خوراک تخیل فقرزده مان را فراهم می آورد.

هر روزه میلیون ها نفر بی هویتی مطبوع شرایط تماشای فیلم، عزلت آن، جذابیتش که تعهدآور نیست، بده بستانهای عاطفی آن، و عشق و جبری را که از پرده به بیننده منتقل می کند در سالن سینما جست و جو میکنند. سپس آنها که اندک زمانی از نظر روانی تغییر یافته اند قدم به درون نور روز می گذارند. اکنون هر بیننده خود یک فیلم است؛ یعنی بازتاب های نورانی زندگی یا دست کم تصویر این بازتاب است که آنها را تصاحب کرده است. این حالت تا موقعی ادامه می یابد که واقعیت دگر باره بی رحمانه آنها را به خود بازگرداند.