الگوهای ساخت فضای معماری (4)

الگوهای ساخت فضای معماری (4)

در هر مورد، الگوی نسبت ها در فضا همان امر ثابتی است که خود را همراه با برخی الگوی رویدادها تکرار می کند، زیرا دقیقا همین نسبت هاست که برای برقراری الگوی رویدادها ضروری است. پس دریافتیم که همین الگوی رویدادها در فضاست که در بنا یا شهر تکرار می شود، و نه چیز دیگر. هیچ چیزی، هر قدر هم که مهم باشد، در بنا یا شهر اتفاق نمی افتد مگر آنچه در چارچوب الگوهایی تعریف شده باشد که تکرار می شوند. و لذا آنچه الگوها انجام می دهند در عین حال بر صورت کالبدی ظاهری و نیز بر آنچه در آنجا روی می دهد مستولی می گردد.

این الگوها علت تمام عیار ساختار صوری آن فضایند: همان امر مشهود و منسجمی هستند که در آن فضا تکرار می شود، آنها بستر وقوع تغییراتی هستند که هر عنصر عینی ای را اندکی متفاوت می کند. این الگوها در عین حال متکفل رویدادهایی هستند که در فضا همواره تکرار می شود، و لذا مهم ترین عواملی هستند که به بنا یا شهر هویت می بخشند. هر بنا هویت خود را از الگوهایی می گیرد که همواره در آنجا تکرار می شوند. این قضیه نه تنها درباره الگوهای عام صدق می کند، بلکه دربارۀ كل بنا، یعنی همه اجزای آن، هم صادق است: تمام جزئیات، شکل اتاقها، خصوصیات تزیینات، نوع شیشه پنجره ها، جنس چوب کفپوش، دستگیره درها، نور، ارتفاع، وجه تفاوت سقف ها، رابطه میان پنجره ها و سقف، نحوه ارتباط بنا با حیاط و خیابان، و با فضاها و معابر و نیمکت ها، و دیوارهایی که آن را احاطه می کند. هر محله را هم، به هر صورتی که باشد، الگوهایی تعریف می کنند که پیوسته در آن اتفاق می افتند. در اینجا نیز همان جزئیاتی که به محله «هویت» می بخشد با الگوها مشخص می شود: نوع خیابان های محله؛ نوع قواره زمین خانه ها؛ ابعاد معمول خانه ها؛ و نحوه اتصال یا انفکاک خانه ها.

آیا چنین نیست که آن جنبه هایی که از فضایی به خاطر می آورید اموری نه چندان خاص، بلکه بیشتر اموری عام و تکرار شونده و صفات ممیز است: آبراهه های ونیز، بام های تخت شهری در کشور مغرب، فواصل مساوی درختان میوه در باغی، شیب ساحلی در کنار دریا، چترها در سواحل ایتالیا، پیاده روهای عریض، چایخانه های کنار خیابان، تابلوهای تبلیغاتی استوانه شکل و ادرارگاه پاریس و روانی که دور تا دور خانه ای در میان باغی در لوئیزیانا می گردد. کیفیت هایی که پاریس را به فضای خاصی تبدیل می کند، و خیابان بردوی و میدان تایمز را به فضاهایی جالب بدل می کند، کیفیاتی که ونیز را فضایی ویژه می کند، کیفیاتی که میدانی متعلق به لندن قرن هجدهم را این قدر آرام و نشاط آور می سازد - به راستی کیفیات هر محیطی که به آن هویتی می بخشند که به خاطر همان دوستش میدارید - همان الگوها هستند.

طويله ساختار خود را از الگوهایش می گیرد. طويله شکلی کلی دارد، تقریبا مستطیلی کشیده؛ در وسط آن جایی است که علوفه را در آن انبار می کنند، و در طرفین آن راهروهایی که گاوها در آن می ایستند؛ بین قسمت میانی و راهروهای جانبی یک ردیف ستون قرار دارد؛ آخور گاوها کنار همین ستونها واقع است؛ در یک سر طویله در امتداد راهرو جانبی درهای بزرگ یا درهای دولنگه ای قرار دارد، و گاهی درهای کوچک تری هم در سر دیگر آن، تا گله بتواند داخل و خارج شود. رستورانی گران قیمت نیز ساختار و هویت خود را از الگوهای خاصش می گیرد. میزهایی کوچک، و چند صندلی در کنار هر یک؛ تک چراغ های کوچک بالای میزها؛ میز سرپیشخدمت در کنار ورودی با چراغ مطالعه و محلی برای قرار دادن دفترچه سفارش ها. شاید فضایی تاریک، با انواع رنگ سرخ، رنگ های سیر، و اغلب بدون پنجره و در بادبزنی ای که به آشپزخانه راه می برد.

ونیز، همه حیات و ساختار خود را از الگوهایش می گیرد. تعداد زیادی جزیره، غالب دارای عرضی در حدود ۳۰۰ متر، خانه هایی به هم چسبیده، ۵-۳ طبقه، که دقیقا بر روی آبراهه ها ساخته شده اند، میدانی کوچک در وسط هر جزیره، و معمولا کلیسایی در هر میدان؛ معابری تنگ و نامنظم که از وسط جزایر می گذرد؛ پل های قوسی شکل در محل تقاطع معابر با آبراهه ها؛ خانه هایی که هم به آبراهه ها رو کرده اند و هم به خیابانها؛ پله هایی در لبه هر آبراهه (برای ایمنی از نظر تغییرات سطح آب).

اگر ونیز آن فضای ویژه ای است که هست، فقط بدین سبب است که چنین الگوی رویدادهایی در خود دارد، که با همه این الگوها در فضا سازگار افتاد است. لندن نیز حیات و ساختار خود را از الگوهایش می گیرد. نخست در مقیاس منطقه ای : ترکيب خاص ناحیه های شهر، جایگاه خاص ایستگاه اصلی قطار درون کمربندی داخلی، با ریال هایی که به صورت شعاعی از آن منتشر می شود، جای خاص استقرار صنایع در حومه. سپس در مقیاسی کوچک تر: ردیف های خاص ویلاهای نیمه مستقل، جزئیات خاص داخل ایستگاههای راه آهن، میدان های خاص، با پارکی بیضی یا مستطیل شکل در وسطشان، استفاده از مسیرهای جانبی، حرکت خودروها از سمت چپ. سپس با جزئیاتی بیشتر: تركيب داخلی طرح یکی از خانه های ردیفی، هویت خاص انگلیسی ایستگاه های سوخت گیری، باشگاه های لندن، لا ينزا و فروشگاه ماركس اند اسپنسرز، شکل و ارتفاع و محل آگهی های تبلیغاتی روی پل ها و بیرون ایستگاه های راه آهن، و شکل و ارتفاع ویژه و اختصاصیشان. و باز با جزئیاتی بیشتر: نوع خاص دست انداز پله ها، استفاده از آجر دو اینچی در خانه های جرجی، نسبت مساحت حمام به مساحت خانه در مقایسه با خانه های امریکایی، استفاده از سنگفرش در پیاده روها. سپس به خردترین جزئیات می رسیم: شکل خاص شیرهای آب انگلیسی، انواع دستگیره پنجره های فلزی انگلیسی، شکل مقره ها در تیرهای تلگراف.

در اینجا نیز الگوها همه چیزهای معمول را که در آنجا اتفاق می افتد تعریف می کنند. از این رو «لندن» که نوعی زندگی کردن است، تماما در این الگوهایی که لندنیان می آفرینند می گنجد، و با رویدادهایی پر می شود که کاملا با آنها سازگار است. و از همه جالب تر اینکه تعداد الگوهایی که هر بنا یا شهر از آنها ساخته می شود بسیار معدود است.