الگوهای ساخت فضای معماری (5)

الگوهای ساخت فضای معماری (5)

می توان این طور پنداشت که بنایی هزار الگوی مختلف در خود دارد؛ یا شهری ده ها هزار الگو. اما حقیقت این است که بنا، در حد لازمه هایش، کمتر از ده دوازده الگو دارد، و شهر بزرگی مانند لندن یا پاریس، در حد لازمه هایش، حداکثر چند صد الگو.
خلاصه، الگوها تأثیری شدید و عمیق دارند؛ قدرت ایجاد تنوعی تقریبا بیکران دارند، و چندان پرمایه و عام اند که می توانند در میلیونها میلیون صورت مختلف ترکیب شوند، تا آنجا که وقتی در پاریس راه می رویم مقهور تنوعات شویم؛ و دانستن این واقعیت که در پس آن گونه گونی بیکران، الگوهای پرمایه و ثابتی هست که آنها را پدید می آورد واقعا حیرت آور و تکان دهنده است.

با این اوصاف شاید الگوها پر مایه تر و قوی تر از آن باشند که تا کنون بیان شده است. مشتی الگو می تواند مجموعه وسیعی از تنوعات بی شمار پدید آورد؛ و بنایی با همه پیچیدگی و تنوع، واقعا با معدودی از این الگوها به وجود می آید. الگو، اتم جهان مصنوع ماست. در شیمی آموخته ایم که جهان با همه پیچیدگیش، از ترکیب حدود ۹۲ عنصر یا اتم ساخته شده است. این موضوعی شگفت آور، و برای کسی که نخستین بار شیمی می خواند حیرت آور است. درست است که تصور ما از این اتم ها بارها تغییر کرده است، از زمانی که آنها را چون گوی هایی کوچک می پنداشتیم، تا حال که معتقدیم اتم گاهی صفت ذره ای از خود نشان می دهد و گاهی موجی و حتی بنیادی ترین ذرات، یعنی الكترونها، خود نه شیء، بلکه موجی است در ماده جهان. اما همه این نظرهای متغیر در این واقعیت تغییری ایجاد نمی کند که در مقیاسی که اتم مطرح است، اتم موجودی قابل تشخیص است و وجود دارد. حتی اگر تحولات گسترده ای در علم فیزیک رخ دهد، و روزی بیاید که متوجه شویم آنچه اتم می نامیم چیزی جز موجی در مرتبه ای عمیق تر نیست، در این واقعیت تغییری حاصل نمی شود که چیزی وجود دارد که زمانی آن را اتم می خوانده ایم.

بدین ترتیب، حال در می یابیم که در مقیاسی بزرگ تر از شهرها و بناها، حتی خود جهان همه از اتم های بنیادین معینی ساخته شده و هر فضا از کمتر از صد الگو ساخته شده است؛ و در نهایت، همه پیچیدگی حیرت انگیز آن تنها از ترکیب همین چند الگو پدید می آید. البته الگوها در هر جا، در هر فرهنگ، و در هر دوره ای متفاوت اند؛ همه آنها ساخته انسان و همه آنها وابسته به فرهنگ اند. با این حال در هر دوره و هرجا، ساختار عالم ما ضرورتا حاصل مجموعه الگوهایی است که بارها و بارها تکرار می شود.
این الگوها عناصر عینی مثل آجر و در نیستند، بلکه بسیار ژرف تر و سیال ترند؛ جوهره ای هستند ناب و پنهان که هر بنا و شهر همواره از آنها ساخته می شود.