معرفی فرهنگ های ناشناخته نيمه شرقی فلات ایران

معرفی فرهنگ های ناشناخته نيمه شرقی فلات ایران

سال هاست که بیشتر باستان شناسان توجه به خود را به طور عمده به بخش های غربی خاورمیانه معطوف داشته اند و بیشتر فعالیت های علمی خود را در فلسطین، سوریه، میان رودان، و مناطق غربی ایران متمرکز کرده اند. این در حالی است که تا چند سال پیش در مشرق این سرزمین ها تنها کاوش های انگشت شماری در «موهنجو دارو» و «هارا پا» در شبه قاره هند، «نادعلی» در بخش افغانی سیستان، تپه «آنو» در شمال خراسان، و چند محوطه باستانی دیگر در خاک کشورهای نوزاد افغانستان و پاکستان انجام گرفته بود و سهم مناطق شرقی ایران بسیار ناچیز بود، به طوری که می توان گفت غیر از کاوشهای تپه حصار (دامغان) عملا فعالیت باستان شناسی دیگری در این منطقه صورت نگرفته و آگاهی باستان شناسان در طول این مدت از سرزمینهای شرقی ایران محدود به اطلاعات جسته و گریخته و غالب ناقص تعدادی از سیاحان و اعضای کمیسیونهای مختلف بود که برای تعیین مرزهای بین افغانستان و پاکستان به منطقه اعزام شده بودند.

در این میان باید اشاره کنیم که البته باستان شناس مجاری سر اورل اشتین در کشف و تعبیر و تفسیر بسیاری از محوطه های باستانی شرق ایران نقش بسیار عمده ای داشته است که در هر حال و با صرف نظر از نیت واقعی او که احتمالا تنها به بررسی های باستان شناسی محدود نمی شده است، باید وی را جزو پیشگامان مطالعات باستان شناسی آسیای مرکزی، شبه قاره هند، و مشرق فلات ایران به حساب آوریم.

محوطه باستانی شهر سوخته به علت وسعت و موقعیت خاصی که دارد از چشم پژوهشگران پنهان نمانده است. ایشان ضمن گزارش بازدیدهای خود از سیستان به این تپه یا بهتر بگوییم سلسله تپه ها اشاره کرده اند. یکی از نخستین کسانی که به آثار باستانی منطقه شهر سوخته اشاره کرده است کلنل چارلز ادوارد بیت در زمان ناصرالدین شاه است که در طی گشت و گذار خود در منطقه از خرابه ها و آثار باقی مانده هم یادی کرده که البته فاقد هرگونه ارزش علمی باستان شناسی است اما از نقطه نظر اطلاعاتی مهم است. همین مسئله در مورد گزارشهای سر پرسی سایکس نیز در این مورد به خصوص صادق است؛ اما نخستین گزارش علمی باستان شناسی در خور توجه که حتی امروزه پس از گذشت سالیان دراز از اعتبار خاصی برخوردار است همانا نوشته های «اورل اشتین» است.

این پژوهنده در بازدیدی که در سال ۱۹۱۶ میلادی از سیستان به عمل آورد محوطه های بسیاری را در اطراف «رم رود» و نزدیک بستر قدیمی «رود بیابان» شناسایی کرد که بزرگترین آنها شهر سوخته بود. وی از روی نمونه سفالها و سایر اشیای پراکنده در روی سطح تپه های شهر سوخته و نیز از گودالهای آزمایشی خود یافت، تاریخ و قدمت این محوطه باستانی را به نیمه دوم هزاره دوم و سوم پ.م. نسبت داد. کاوشهای بعدی درستی نسبی این تاریخ گذاریهای اشتین را تأیید کردند. و فعالیتهای باستان شناسی در سالهای اخیر در شهر سوخته به همت گروه کاوشگران ایتالیایی وابسته به مؤسسه ایتالیایی مطالعات خاورمیانه و دوو (ایز مئو) ۲ در سال ۱۹۶۰ میلادی آغاز شد. در سال ۱۹۶۷ میلادی این مؤسسه با همکاری اداره کل باستان شناسی و فرهنگ عامه آن زمان شروع به کاوش این سلسله تپه ها کرد و حاصل پژوهش های خود را در دهها کتاب و مقاله منعکس کرد. این گروه همچنان در مرکز خود در ایتالیا به تحقیقات در این زمینه ادامه می دهد.

اگر تمدن های دره سند را مدیون رودخانه سند، میان رودان را مدیون دجله و فرات، و بالاخره مصر را به گفته هرودوت هدیه رودخانه نیل بدانیم، باید اذعان کنیم که تمدنهای دشت سیستان نیز مدیون رودخانه هیرمند است. از یک نقطه نظر شاید مقایسه سیستان با منطقه میان رودان کار درستی نباشد (هیرمند تنها رودخانه قابل اعتنا در بخشهای شرقی ایران است، در حالی که در بخشهای غربی فلات ایران رودهای بزرگی چون کارون و دجله و فرات جاری هستند) ولی به یاد بیاوریم که به الطف همین یک رودخانه، در این حوزه هفتاد محوطه باستانی شناخته شده وجود دارد. قابل ذکر است که تاکنون حتی یک بررسی باستان شناسی کامل در منطقه صورت نگرفته است.

قبل از شروع کاوش ها در شهر سوخته، بسیاری از تاریخ نگاران بر این باور بودند که اصلی ترین مراکز فرهنگی و اجتماعی در منطقه میان رودان و در جنوب غربی ایران قرار داشته است، اما در حال حاضر با اکتشافات صورت گرفته در شهر سوخته و دیگر مناطق باستانی مهمی مانند تل ابلیس و تپه یحیی تغییراتی اساسی در فرضیات آنها ایجاد شده است.